Cén fáth ar cuiread Conradh na Gaeilge ar bun?

Pádraic Ó Tiomáin

Céad agus fiche bliain ó shin labhair 4,000,000 duine sa tír seo an Gaeilge mar ghnáth-theanga. Sa bhliain 1891 níor labhair thar 1,000,000 duine an teanga. San aiste seo insionn PÁDRAIG Ó TIOMÁIN faoin gcaol ar tharla an t-athrú, an fáth a bhí leis agus an beartas a ceapadh leis an meath a chost.

Is iomaí duine in Eirinn inniu nach gcreidfeadh gurbh í an Ghaeilge gnáth-teanga Ceithre Mhilliun duine sa tír seo céad agus fiche bliain ó shin. Ach dob í. Agus is deacair, freisin, a chreidiúint gur fhoghlaim agus gur labhair breis agus trí mhilliún Eireannach Béaela idir na blianta 1861 agus 1891. Bhí an teanga ag fail bháis chomh mear idir na blianta sin nach raibh, de reir Census sa mbliain 1891, thar milliún a leabhair a dteanga dhúchais.

Cén chaoi ar tharla an mhíorúilt sin? Caithfear dul siar go dtí 1825 nuair a chuir Coimisinéiri Oideachais in Eirinn cuntas agus tuairisc uatha ar stáid an Bhéarla sa tír. Chuaigh dream i Sasana i mbun oibre. Bhí an t-teaspag Whately in a measc. Gineadh “Arrachtach” sa mbliain sin, 1825 agus rugadh sa mbliain 1831, é. An “Scoil Náisiúnta” a baisteadh mar ainm air. Chuaigh an “tAnchúisne” i mbun oibre gan mhoil dá laghad.

Concas úr

Cén cuspóir a bhí ag an “scoil náisiúnta? An t-aon chuspóir amháin – an Teanga Ghaeilge a mharú, an Tír a Shacsanú, agus daoine neamhliteartha a dhéanamh de mhuintir na h-Eireann. Na tiarnaí talún a chuir na botháin ar tugadh scoileanna orthu ar fail do na “muinteoiri”. Bhí na tiarnaí ina “mbainisteoiri” scol agus d’fhostaigh said lucht oibre na scol. Céard faoi na múinteoirí? Níor mhúinteoirí iad de réir bunbhrí an fhocail. Sean-shaighdiúirí a bhí i gcuid acu, “scriobadóirí sál” as na tithte móra, searbhóntaí as tithe tiarnaí talún agus daoine den tsórt sin. Ní raibh léann ar bith ag cuid mhaith acu agus, ‘mirabile dictu’, ní raibh léamh ná scríobh ag cuid. Má bhí Béarla, fiú Béarla briste acu, bhíodar cáilithe.

Céard a bhí á mhúineadh sna scoileanna? Ar an gcéad dul síos bhí an teanga Ghaeilge toirmiscthe iontu. Rinne na Coimisinéiri Oideachais deimhin de mar sholáthraigh said “batai scóir” agus gobáin do gach scoil. Chaith páistí bochta, nár chuala fiú focal Béarla riamh, an lá ag aithrisis is ag athrá ranna Béarla gan ciall ná brí. Seo ceann acu:

I thank the goodness and the grace,

Which on my birth have smiled,

And made me in these Christian days,

A happy English child. (“Whately)

Agus seo slíocht as ceacht léitheoireachta:

On the east of Ireland where the Queen lives is England.

Many people who live in Ireland were born in England

And we speak the same language and are called one nation.

An chéad rud ar maidin crochadh “bata scoir” ar mhuinéal gach páiste agus má bhí de mhí-ádh ar an gcréatúr focal ghaeilge a ligint as a bhéal i rith an lae cuireadh eang ins an “mbata scoir” do gach aon fhocal, roimh dul abhaile dó in aghaidh gach eanga. Má chuala an múinteoir cogarnail i nGaeilge ar chul a chin sháith sé gobán i mbéal an chiontaigh agus ar ndó fuair an gasúr bocht gríosáil mhaith. Níor chuir na tuismitheoirí i gcoinne an phionóis chorpartha seo. Bhí an Béarla agus an Béarlachas ag lui ar a n-intinn ag na tiarnaí talún agus a gcuid seiobháird. Rud eile bhí slat méaraíochta ag an tiarna talún ar a thionónta bochta agus b’éigin dóibh toil an tiarna a dheanadh. Cuireadh ina luí ar na paistí agus ar a dtuismitheoirí go gcuirfeadh an Béarla a gclann ar bhealach a leasú.

Duine Amhain

Ag Dia amhain atá a fhios cén chaoi ar chonnigh formhór mhuintir na tuaithe, corp agus anam le chéile roimh 1879 agus le linn Chogadh na Talún. Is iontach an rud é nár ardaigh duine ar bith méar in aghaidh an Oireachtais Uir seo ach an t-aon duine amháin, an tArd-Easpag Mac Eil. Ghoill an mi-ádh seo go mór air agus rinne sé cion fir gan amhras. D’Ionsaigh sé Bille Oideachais Stanley go fiochmar agus rinneadh míonathrú air. Fritheadh cead roinnt Gaeilge a labhairt sna “scoileanna”. Thug sagairt an Easpaig Mhóir a seanmóirí i nGhaeilge, ach faraoir géar, fuair an Dochtúir Mac Eil bás sa mbliain 1885 agus níor tháinig aon Ghael Mór ina dhiadh lena dhea-obair a choinnéail ar siúil go dtí 1891.

Níor chualathas móran faoi labhairt na Gaeilge nó faoin dochar a bhí á dhéanamh ag na scoileanna don teanga. Déarfar gur cuireadh an cuimse cumann Gaelach ar bun san naoú haois déag. Cuireadh, ar ndó, ach Cumann Acadúil a bhí i ngach ceann acu agus rinne said sár-obair do scoláirí Gaeilge. Chuireadar cuid mhaith leabhar amach. D’fhoilsiodar litriocht Ghaeilge, cuid mhaith aistriúchan ón tsean-Gaeilge.Ba deachair scolairí chomh léannta leo a fhail in aon tír eile le na linn. Faic ní dhearnadar ar san labhairt na Gaeilge.

Gael Óg

Caithfimid dul siar go Nua-Eabhrac áit a raibh Gael óg, an Dochtúir Dubhglas de hIde, ar cuairt. Ar mhaithe le labhairt na Gaeilge a chuaigh sé siar mar is leir ón léacht a thug sé uaidh. Seo mar a tuairiscíodh é ar an nuachtán úd “An Gaelic American” den dáta Meitheamh 27, 1891 agus é clóbhuailte i nGaeilge. “Anois a dhaoine uaisle, más mian líbh an Gaeilge a choinneáill beo in bhur measc , níl aon tslí ná aon mhodh eile lena dhéanamh ach amháin í do labhairt i gcómhnui – i gcómhniu a deirim, – eadraibh féin. Leanaigi mo shompla-sa impidhim oraibh. Tá mé fé gheasaí mar a dúirt said sa tsean-Ghaeilge, tá mé faoi gheasaí agus faoi mhóid gan aon fhocal Béarla a labhairt a choiche ná go deo ach amháin an uair nach dtuigfear mé i nGaelige…..deirim libhse agus deirim arís agus arís é nach bhfuil aon chaoi eile leis an teanga a choinneal beo ach amháin í a labhairt…….Más mian leis na hEireannaigh seasamh le chéile mar aon Náisiún agus aon chine caithfidh said sean-chluifí, sean-nóis agus sean-cheol a dtíre féin a chleachtadh. Agus cia an áit a bhfaighfidh sibh sreang níos laídre nó ceangail níos buaine ná sean-teanga na hEireann………..D’fhéadfainn mórán eile a rá ach creidim go dtuigeann sibh an chúis anois chomh maith liom féin. Muna raibh ach aon fhocal eile le rá agam ba é- Labhraigi Gaeilge le chéile , – é.”

SOISCEAL

Ba shoisceal nua an soisceal sin gan amhras ach chualathas arís agus arís eile é sa mbaile in Eirinn ina dhiadh sin. Bhí an Dochtúir de hIde ina Uachtarán ar an gCumann Liteardha Náisiúnta i mBaile Atha Cliath in 1892. Thug sé óráid uaidh ag céad chruinniú na bliana ar Shamhain 25, 1892. Bhí idir céad agus céad go leith bail i lathair. Chuir de hIde gáir chatha amach nár cuireadh amach riamh roimhe ag na Feisiri, ag Eirinn Oig ná ag na Fininí. Ba é an rosc catha ná go gcaithfidis Sasanschas a scríos in Eirinn, sé sin go gcaithfidis sin Eire a dhi-Shacsanú agus go gcaithfidis sin a dhéanadh tríd an teanga, tríd an gceol, tríd na cluifí náisiúnta ach go mórmhór trí labhairt na teanga. Bhí daoine ag éisteach leis a raibh an Gaeilge acu ón gcliabhán agus ní labhraidís í agus ní raibh sí ag a gclanna. Cuireadh ag smaoineadh iad. Dúirt sé go dtainig an t-am ‘nar cheart dul go dtí na daoine féin mar bhí anam na hEireann ina slua mór daoine , na daoine nach raibh iontu de réir Dean Swift ach “lucht gearrta ádhmaid agus lucht tarraingte uisce”. Ar na daoine sin a bhí an obair mhór – teanga a bhreith ó bhás. Ba mhithid a thuiscint nach bhféadfai rud fónta a dhéanamh in Eirinn agus ag déanamh aithris ar na Sasanaigh ag an am céanna. Ní fhéadfaidis a bheith ina nGaeil agus ina seoníní.

Thug an óráid sin abhar machnaimh do chuid mhaith daoine a chuala é agus a léigh é. I dtús na bliana 1893 chuaigh an Doctúir de hIde, agus Yeats in éineacht leis, go cathair Chorcaí, áit ar lean sé ar a shoiscéal. Dúirt sé freisin, go raibh níos mó déanta ag Cumann na gCleaslúith i gcúig bhliain ná rinne na cainteoirí i gcúrsa trí fichid blain. Ní gá dom a rá nach raibh an nuachtán Sasanach in Eirinn – The Irish Times- ró-cinéalta ins an gcuntas i dtaobh chaint de hIde. Seo píosa a scriobhadar: “Tá aon rud amhain ann, a bhfuilimid cinnte faoi, is é sin nach bhfuil aon tír ins an domhan a mbeadh misneach ag duine ábalta lea-mhúinte a leithéid chaint a thabhairt uaidh, ná lucht éisteachta d’fháil do leigfeadh orthu go raibh said sásta léi.

Lean an Dochtúir de hIde air ag treabhadh leis in 1893 ach d’iompaigh an taobh dhearg den fhód in uachtar ag cruinniú eile den Chumann Liteardha Náisiúnta. “Tá a fhios ag an saol gur fear a rinne beart de réir a bhriathair i gconaí é agus tharla nach raibh Gaeilge ag móran a bhí ag an gcruinniú áirithe seo labhair sé i mBéarla faoi na “Scoileanna Náisiúnta”. Seo cuid den léacht:

“I saw bright eyed, intelligent children, second in intelligence I should think to none in Europe with all the traditional traits of a people cultured for 1500 years. Children endowed with a vocabulary (Irish) in everyday use of about 3000 words, enter “National Schools”, come out at the end (of a few years) with all their vivacity gone, their intelligence sapped, the splendid command of their native language lost forever, with a couple of hundred English words, badly pronounced and barbarously employed substituted for it and this they in turn will transmit to their children, while everything that they knew – story, lay, poem, song, aphorism, proverb and the unique stock in trade of an Irish speaker’s mind – gone forever and replaced by nothing. I repeat – gone forever. I am haunted by the look of fear, failure and despair on these children’s faces as they rhymed Whateley’s …….

Bhí an treabhadh agus an fuirseadh déanta agus an ithir réidh don síol nuair a shiúil dornán de fhir isteach i seomra Mhártain Uí Cheallaigh ag a 9, Sráid Uí Chonaill, Iochtarach, i mBaile Atha Cliath agus an data – an lá deireadh den tSamhradh, 1893. Sílim nach bréag a rá go dtáinig toradh do-iniste as an gcruinniú beag sin. Tháinig (tá súil again) sábháil na Gaeilge agus ina theannta sin saoirse, beagnach iomlán, sna Sé Contaethe Fichead. B’sin mar ar cuireadh Conradh na Gaeilge ar bun.

History of Tibohine

Tibohine

Extracts from talk given to the Lough Gara Historical Society by Patrick Timon, NT. Fairymount, 1969. 

Patrick Timon on retirenent

(Later published in the Roscommon Archaeological and Historical Society Journal, Vol. 1, 1986.)

Tibohine, Ti Baethin in Airteach, also known as Tir Eanna or Tir Enda, comprised the present parishes of Tibohine, Frenchpark and Loughlinn. It had 15 ancient ‘baile’ or ‘sen cleithi’ from which it can be inferred it was half a ‘Triocha Cead’ or’ Barony’ or’ Hundred’. It was referred to frequently by Tireachan as Tir Eanna in Airteach.

On the east, it was separated from’ Magh Ai’ of Cruchan by a sruill from the Castlerea area down through Belach na gCarr (Ballinagare) to meet the Brideog River with which and Lough Technet* it was bounded on the north. Abha na Luinge flowed along most of its west side to almost Bun Suicin in Co. Mayo. The Suck on the South separated it from Cill Caoimhin (Castlerea) parish.

Who was this Enda of Airteach?

He was son of the famous King Niall Mor and a brother of Laeghaire. Enda with his brother, Fiach, rudely opposed St. Patrick at Uisneach 433, and when Patrick pronounced a course on Uisneach and Fiach, Enda listened to Patrick and was baptised. In sorrow, he made atonement and offered to Patrick for the church – “ a Ridge in every Nine” in all his territory, as a dowry with his infant son, Cormac, whom he placed as foster son with Patrick’s sister Darerca**. King Laoire confirmed this grant of territory to Patrick. It comprised 15’ sen cleithi’ in Airteach, Connacht, in which Laoire had previously installed Enda as ruler. There was at the time a literary as well as a civil fosterage in Ireland.

This Cormac was reared and educated by Patrick’s nephews (sons of Darerca) to wit: Bishop Donal of Aileach Airtigh (now Castlemore, Ballaghaderreen), Bishop Coimid of Cluain San Mhaoil (Frenchpark) and Bishop De Bonne (Davone in Kilnamanagh, Frenchpark – Boyle road).

Incidentally, this Cormac Mac Enna Mac Neill was Patrick’s successor in Armagh. In accordance with the “servitude of the church” (Book of Armagh) as the land of Airteach really belonged by spiritual descent to Cormac the four churches in Airteach had to send a cow each to Cormac and his successors until it was remitted by Nuda, Abbot of Armagh, in 801 A.D.

In 437 Lallocc, daughter of Darerca, niece of St. Patrick and foster sister of Cormac was brought by Patrick and Bishop Cathach to Ard Senila, ancient name of Fairymount. They came 5 miles north from Ard Lice (near Cloonalis where they founded a church and left Deacon Caoimhin who gave his name to Castlerea parish (Kilkeevan). In Fairymount on the side of Maighean Iontach, a mile west of the old fort on top of Ard Sen Lios, Patrick founded a church to which Lallocc her name, Cill Lallocc, a name which down the years has been very badly pronounced and the spot is now known as Cill i Hooley. There are no ruins of the church, but it was known as sacred ground and was used as a burial place for unbaptised infants until a short time ago.

According to Dr. Hanley, Patrick founded another church nearby for Bishop Cethech of whom there is no mention again in Fairymount. He is found with Patrick and Cethech’s brother, Sichill, in Oran where a Basilica was built.

The site of the old Don Lios in Fairymount is the present Carn Cloch on the summit of Fairymount hill. It commands a great view over Airteach and to Cruachan. The name Ard Sean Lios and Maighean Iontach have disappeared in the last 30 years. The name Mullach an Si has been adopted and there are two meanings given for its origin by old people. Mullach na Sidhi – the mount of the whirlwinds (586 ft.) and Fairymount – the hill of the fairies supposed to be given to it by ancient pagans who saw Lallocc and her holy virgins in the distance near Ard Sean Lios. There remains no other name as a saint other than St. Lalocc in the Fairymount area.

Patrick did not travel from Fairymount to the Tibohine end of Airteach from Fairymount. Instead he went on to Oran. Why? We must remember he travelled by Carbad (chariot) and there was no ramhad from here to Tibohine.

According to Cormac’s Glossary there were 5 classes of roads in Erin.

1. Sed, Semita Unius Animalia.

2. Lamh Rod – a Bridle road

3. Tuath Rod – a people’s path from fort to fort.

4. Bothar – a road for flocks.

5. Ramhad – a road so wide that the chariot of a king or a Bishop could pass by each other without touching.

Instead we find that Patrick came to the present place called Tibohine from Moylurg. He was proceeding north through Hugh Loirg when his horses were stolen from his camp or Eas na Erc. He came to his friends in Airteach for fresh horses and to the present place called Baethin. Here he founded a church which later came to be known as Domus Baethini – Ti Baethin, which gave its name to the parish. Local tradition held that Baothin was with him but Tireachan in the Book of Armagh states that Baethin, grandson of Enda of Airteach, inherited (spiritual) this church a century later. In the Tripartite Baethin is given as a contemporary of St. Nathy and St. Attracta of Breedouge.

Baethin of Airteach apparently extended this church and the number of cealla covered several acres in hill in Tibohine overlooking Domus Baethin. It flourished from the 6th to early 18th century and was described in the Book of Lecan and the Annals. In “An ait be mho Cliu in Airteach ba e Ti Beatha e” – The most famous place in Airteach, Ti Baethin. The civil rulers were Clann Diarmaid Gall of Enda.

There was not to be found a ceard in Erin that was not to be found in Ti Tibohine. It is frequently mentioned in the Book of Lecan, Book of Armagh and the Annals.

1225. An entry states “Giolla an Coimhdere Mac Giolla Coraig, uasal, sagart agus pearson, d’eag.”

A few years later, a similar entry – “ Mac Giolla Eanaig, Tigh Baethin d’eag.” In 1230 Aodh Muineach O’ Concubhar and his brother plundered (slad) Ti Baethin and its cealla and carried away considerable quantities of gold. silver and leather goods (Book of Armagh).

Ti Baethin recovered from these raids and several others from Ulster.

It was not until the Cromwellian soldiers, who had settled in the area – The Frenches, later De Freynes, arrived that Domus Baetheni suffered its final destruction. They invaded Airteach after much bloodshed and spent nine days carrying away the total contents to Dun Gar camps.

They burned Ti Baethin and took possession of many of the fifteen sean Cleithi of Airteach. Over these we find them as landlords in the following century.

The manaigh fled with many articles, which they buried in bogs and even in Lough Technet. There was an old saying in Tibohine: “Ta sadhbhreass sa loch nach eisc.”

One article stolen, a silver chalice, was given by the De Freynes years later, to the Minister of the Protestant Church in Portahard. It was inscribed Ecclesia Airtigh 1707. It is still there I presume. In like manner these De Freynes with Davises and Cornwalls burned and plundered churches in Cloonshanville, Kilnamanagh, Kilrodain and Kilrain.

After Catholic Emancipation the old unit of Airteach Enda was no more. Churches were built in Frenchpark, Tibohine (in O Connor Don’s property) and Loughlynn. One of the De Freynes married a Catholic in early 19th century and gave a patch of land for the present church in Tibohine which previously had temporary accommodation in Carragharriffe and Teevnacreeva in O’Connor’s property.

The roofless walls of Ti Baethin remained for nearly a century when the County Council took over the graveyards. They pulled down the walls and used the stones for road material. We are told that old men with tears in their eyes begged the engineer not to take away Baethin’s house. He laughed and said he would leave some. He did. It remains, a small portion covered with ivy in Tibohine cemetery.

During the Famine the parish suffered very badly. Scores had been driven west from the good lands “the Machaire” and they died in their hundreds. The grounds around the old monastery, where Baethin and his monks were buried, were used to bury the unfortunate victims at night as well as by day and were completely filled up.

There was a stone over a door in the monastery with the inscription Domus Baetheni and a worn date. It is supposed to be in the old fothrach that remains.

What an inglorious end to a church founded by Baethin, one of St. Patrick’s 300 bishops. The present parish is not one-third of the ancient parish of Tibohine – Tir Enda Airteach. Here are now two new churches, one in Tibohine and one in Fairymount and the parish is now frequently called Fairymount parish as the present parish priest lives there since the end of the last century.

Mention of Tibohine would not be complete without a special mention of Dr. Douglas Hyde, President of Ireland, 1938 – 1945. Tigh Baethin is the “Gleann in ar togadh e”, Rath Trae.

Old Place names:

Mt. Sen Lios, Maighean Iontach.

Fothrach in Tibohine cemetery.

Some Leasa – Lios ar gcul, Lios s’choirce, Lios adhaim.

Kill Ui, Cill Lallocc.

Lá ‘le Pádraic ina lá saoire

Le

Pádraig Ó Tiomáin

Lá mór, sa mbaile agus i gcéin, is ea Lá ‘le Pádraig. Lá Saoire Náisiúnach na hEireann. Deirtear gach bliain go mbíonn gach comóradh, idir mórshiúlta agus taispeántis, níos mó, níos fear agus níos taibhsí ná aon bhliain roimhe.

Ré na léirsithe agus na siúlta móra atá ann inniu agus tá mé ag ceapadh gur beag an tionchar a bhíonn ag cuid acu ar na cúiseanna a spreagann iad. Ach níorbh amhlaidh do mhórshiúil abhí i mBaile Atha Cliath sa mbliain 1903. Ba stairiúil an mórshiúl é. Rinne sé Lá Saoire Náisiúnach de Lá le Pádraig don chéad uair.

B’é Conradh na Gaeilge a bhí i mbun a eagraithe. Ar ndó bhíodh siúlta móra agus paráidí ag an gConradh ar an 17ú lá de Mhárta roimhe sin ach ní bhíodh an lá ina lá saoire agus beag aird ná bean a bhíodh ag formhór mhuintir na cathrach orthu ach oiread. “Lá na Gaeilge” a tugtaí ar an lá gach bliain.

Sa mbliain 1903 a bhí an chéad mhórshiúil gur fiú mórshiúl a thabhairt air. Chruthaigh a thoradh é sin. Roimhe sin ní bhíodh aon rud ag dealú Lá ‘le Pádraigó laetha eile na bliana ach seirbhisí na Eaglaise ar maidin. Sa mbliain sin chinn Conradh na Gaeilge lá saoire a dhéanamh den lá. Rinne gach ball de Conradh na Gaeilge cion fir. Chuadar thart ina ndreamanna ar fud na cathrach roimh ré ag seanmóireacht agus a rá go gcaithfeadh na tarbairní a bheith dúnta an lá sin chun go mbeadh lá saoire ag a lucht oibre agus gan ócáid meisce a thabhairt do dhaoine. D’achainigh said na siopadóirí a siopaí a dhúnadh ar an 17ú lá de Mhárta freisin.

Bhí fógraí ar fud na cathrach ag iarraidh ar na daoine, “Ná déanaigí obair,

ná déanaigí siopaíocht, ná déanaigí ól Lá ‘le Pádraig”. Ní raibh aon tsúil go n-eireódh chomh maith leis an gConradh. Ach d’eirigh. Dúnadh an cuid is mó de na siopaí go mórmhór na tithe óil.

Tháinig “Lá na Gaeilge” agus an mórshiúil. Tharla gur Conradh na Gaeilge a d’eagraigh é bhí baill an Chonartha ar thús cadhnaíochta sa tsiúl. Ina cheannaire orthu agus ag siúl cúpla slat amuigh rompu bhí Uachtaran an Chonartha , Roscomáineach, darb ainm Dubhglas de hIde (Uachtaran na hEireann 1939-1945). Bhí fear ó gar duine de na marascáil an lá stairiúil sin. Pádraig Mac Piarais an t-ainm a bhí air. (Seachtain roimhe sin a thógh an Dochtúir de hIde an Piarsach mar Eagarthoir ar an “gClaidheamh Soluis”).

Bhí brathacha á niompar in aired ag na dreamanna éagsula a bhí páirteach sa bparáid ag comhairliú do lucht féacana ar na casáin: “Labhair Gaeilge”, “Gan teanga gan tír”, “Ceannaigh earraíuradh Gaolacha”, etc. Dúradh go raibh an oireadh daoine amuigh ar an lá sin is a bhí lá socraide Parnell.

Dúirt na páipéir nuachta an lá dár gcionn gur mhair an siúl mór uair is cúig nóiméid déag ag dul thar Oifig an Phoist – na daoine ag siúl go mear agus cúigear le chéile guala le gualainn i ngach line acu. Ar aghaidh leo thríd an gcathair agus nuair a shroiseadar Páirc Ghabhann (Smithfield) bhí cruinniú gearr. D’admhaigh na nuachtáin nach bhfacthas crinniú comh mór leis i mBlá Cliath ariamh roimhe. Triúr a labhair – An Craoibhín ar an gcead duine acu. Ina theannta sin labhair Ristéard Hazleton ón gCarraig Dhubh agus Tomás Ó Domhnaill, Feisire (an t-aon M.P.) den Irish Party ag an gcomóradh an lá sin. Loic Seán Réamonn agus Liam Ó Briain!! Níor fhéad said bheith ann, mar dhea?

Ní gá dom a rá gue i nGaeilge a labhair An Craoibhín. Tabhairfidh mé sleachta as na hóráidí. “Déanfidh an lá seo dhá rud; cuirfidh sé scanradh ar ár náimhde agus tabharfaidh sé misneach d’ár gcairde. A thrí nó a cheathair de bhlianta ó shoin bhí ár gcairde gann agus ár náimhde iomadúil, ach inniu , buíochas le Dia, tá ár gcairde iomadúil…….Nílimid ag troid le duine ar bith ach leis na daoine atá ag troid linn, agus dar mo láimh, tá mé a’ ceapadh, taréis an lae inniu, nach mbeidh morán acu sin le fáil ….”.

“Ce hiad atá ag tabhairt onóra mar ba chóir do Naomh Pádraig agus ag iarraidh lá saoire a dhéanamh don lá seo….?”

“Ce hiad atá ag iarraidh gach rud a déantar in Eirinn a cheannacht……?”

“Ce hiad atá ag troid in agaidh an iomarca óil…..?”

“Ce hiad atá ag iarraidh ár dteanga féin a fhoghluim agus a labhairt?”

“Ce hiad atá ag cur amach leabhair nua Gaeilge in aghaidh gach seachtaine ….. ag tabhairt litríochta agus stair do mhuintir na hEireann…..?”

“Agus an t-aon fhreagra ar chuile cheist: Sibhse, a licht éisteachta; sibhse na Gaeilgeoirí. Leanaigí don obair. Tá sibh ag Togáil Náisiúin. Ná ligigí na huirlísí as bhur lámha agus Bail O Dhia ar an obair.” Bualadh bos ar feadh 15 nóimead.

Labhair an Feisire, Tomás Ó Domhaill, i nGaeilge freisin. Dúirt sé go mba léir go raibh Eire ag dúisliú, go raibh dóchas agus misneach nua i gcroithe na ndaoine. I mBéarla a labhair Risteárd Hazleton. Dúirt sé gur theaspáin muintir na cathrach agus muintir na tire go léir a bhí i láthair an lá sin gi rabhadar ceangailte leis an rún daingean do rinneadar – teanga na hEireann a shábháil. Dúirt sé, fresin, go raibh Lá Saoire Náisúineach déanta de Lá le Pádraig an lá sin.

B’fhior do. Tamaillín ina dhiadh sin cuireadh dlí third an bParlaiméid i Westminister ag déanamh Saoire Ginearálta de Lá Fhéile Pádraig agus cuireadh sreangrscéal chuig an Doctúir de hIde ó London lena chur in iúl do.

M’áit Dhúchais-My place of birth

Vivian Ó Tiomáin

Rugadh agus tógadh mé i Liosdrumnéil, Mullach na Sí. Tá go leor cuimhní na hóige agam faoi an bparóiste, cuimhní pléisiúrtha an chuid is mó acu. Is paróiste suimiúl é, Mullach na Sí, in a bhfuil cnoc ard suite i lár machaire mór móintiúil. Tá corrán ar bharr an chnoic agus sin é an pointe is airde sa chontae. Tá sé níos mó ná seacht gcéad troighe ós cionn na mara. Ar lá geal dfhéadfaí na cúig contae de chúige Chonnacht a fheiceáil as barr an chnoic, agus cuid de chúige Laighean freisin.

Áit álainn, gleóite í Mullach na Sí cé go mbheadh sí iargúlta agus scoite trí shúile daoine a chónaíonn sa chathair. Áit stairiúil í freisin. Ard Sean Lios an sean-ainm a bhí uirthi. De réir suirbhéireachta seandálaíochta tógtha ag Oifig na nOibreacha Poiblí le gairid tá láithreán sean dún ar bharr an chnoic – rian gur raibh comhsheilbh Ceilteach in a gcónaí ann timpeall 1000 bliain RC. Maidir le cuntaisí stairiúla, tá sé scríofa ins na hAnnála gur thug Naombh Pádraig cúirt ar an áit sa bhliain 437, in éineacht le a neacht, Lallocc, agus Easpog Cathach agus gur chuir siad mainistir ar bun i mbaile ar b-ainm Maighean Iontach, míle slí siar ó bharr an chnoic. Níl fothrach na mainistreach seo le feiceáil anois ann ach go dtí le gairid bhí an áit ar eolas do mhuintir na háite mar áit bheannaithe. Dúradh go raibh Pádraig agus Cathach sa cheanntar ar feadh tamaill agus gur chuir siad eagla an domhain ar na daoine agus rinne siad críostaí astu go tapaidh.

Cé go bhfuil Mullach na Sí go hálainn agus stairiúil tá roinnt lochtanna ag baint leis an gceanntar freisin. Tá an talamh an-gharbh, an chré an-trom agus is deachair é a léasú. Bhí na feirmeacha ana bheag freisin agus mar sin ní raibh mórán saibhrís sa cheanntar nuair a bhí mé ag fás anoís. Bochtanas a bhí ann ins na blianta 1940/50 agus fiú go dtí le gairid. Dá bhrí sin chuaigh alán daoine thar lear go mór mór go Sasana. Ní raibh fágtha ann ach na sean daoine agus faoi láthair tá alán tithe ina bhfothracha ins na bailte a bhí bríomhar agus dubh le daoine nuair a bhí me óg. Cuireann sé brón agus briseadh croí orm a bheith ag feachaint ar na fothracha agus na bóithríní tréigithe. Tá an spraoi agus an gáire a bhí ann imithe. Cé go bhfuil roinnt teaghlaigh nua ann anois, agus daoine a cheannaigh na tithe folaimhe mar tithe saoire, tá an seanchas imithe.

An rud is measa agus is brónaí atá caillte ná an oiliúint agus gnásanna na ndaoine sa gceanntar. Daoine gníomhacha, athléimnigh, eirimiúla agus cáirdiúla a ba iad. Bhí suim mhór acu í ngach rud Éireannach – ceol, scéalta agus dánta. Tá cuimhne shoiléar agam ar an gceol agus rince ins na tithte agus sa samhradh ag an g-crosbhóthar. Tá cuimhne ghéar agam freisin ar an teach streachlánach – na sean fhir ag taibhseóireacht. Do bhíodh faitíos an domhain orm ag éisteacht leo. Buíochas le Duglas De hÍde (An Craoíbhinn Aoibhinn) níl an iomlán caillte. Rugadh agus tógadh Duglas De hÍde i Ratra, baile beag i Tí Baethin. Dfhoglaim sé a chuid Gaeilge ins an gcheanntar agus bhailigh sé alán scéalta agus dánta ó na sean daoine. Buíochas dó, tá cuid de na scéalta agus na dánta sin foilsithe aige. Bhailigh m’athair roinnt scéalta ó na sean daoine freisin, agus thug sé do Coimisiún Béaloidis na hÉireann iad.