Portráid de Pádhraic Ó Callagháin

Vivian Timon

Portráid de Pádhraic Ó Callagháin

 Lá breá brothallach a bhí ann agus mé ina sheasamh ag an gcrosbhóthar i Liosdruimnéil. Bhí an ghrian ag taitneamh os mo chionn agus ní raibh scamall ar bith sa spéir. Meán lae a bhí ann agus bhí mé an ann clog an aingil a chloisteáil go lag ciúin ón Ardeaglais í mBeallach A Dóirín. Tháinig mé abhaile as Coláiste Naomh Naithí ar mo laethanta saoire shamhraidh an tráthnóna roimhe sin. 

Bhreatnaigh mé suas i dtreo cnoc Mullach Na Sí agus ansin ina shuí ar an gcorrán bhí mé an ann a fhigiúr a fheiceáil – Pádhraic Ó Callagháin ag caitheamh a phíopa. Chuaigh Pádraic trasna an chnoic gach lá ag tréad beithe ar feirm bheag a fuair sé óna n-uncail , Tomás Casserley. Mar de ghnáth, ba é mo dhúchas ná léim ar mo rothar agus dul chuige chun comhrá a dhéanamh. Duine speisialta aba Pádhraic agus d’imir sé páirt mhór sna saolta de mo dheartháir, Brendan agus mé féin nuair a d’fhásamar suas i Liosdruimnéil.

 

Rugadh Pádraic Ó Callagháin sa bhliain 1898. Bhí sé ceann den an cead daltaí a bhuaileadh isteach sa scoil nua Náisiúnta i Mullach Na Sí sa bhliain 1906. Bhí sé aitheanta mar dhalta an éirimiúil sa scoil de réir mo sheanathair, Master Timon. Ag an am sin, bhreathnaigh na múinteoirí ó scoil An Donn na daltaí  i scoil Mullach na Sí.

 

Bhí Pádraic ina chónaí lena dheirfiúr, Margaret (Siss) , i dteach beag ceann tuí siar an bóthar ónár teach. Bhí feirm bheag acu ar chúl an tí agus portach ar an deireadh. Bhí feirm bheag eile acu ar chúl an chnoic a bhfuair siad óna n-uncail. Bhí a ndoras oscailte i gcónaí agus fáilte isteach. Is liom féin agus mo dheartháir Brendan an stól  beag cois tine acht amháin sa gheimhreadh ar oíche Satharn nuair a bheadh Martín Foley ag spaisteoireacht agus é ag gabháil an stól.

 

Ag taibhseoireacht a bhí Martin Foley gach oíche agus chuir sé eagla an domhain orainn. Tá cuimhne shoiléir agam ar na n-oicheanta a thógfadh sé an ghruaig de mo cheann agus mé ag éisteacht faoi uafás do. Sílim go bhfuair mé mo chead léargas do mheabhair Pádraic Ó Callagháin nuair a dúirt sé le Martin Foley tar éis scéal an scanradh maidir le taibhsí “Sure the ghosts going nowadays aren’t a patch on the ghosts in those days”. Ní raibh aon fhreagra ó Martin.

 

Fear an éirimiúil agus oilte ar ghnóthaí beatha aba Pádraic Ó Callagháin. Bhí clú agus cáil aige mar shiúinéir, mar thógálaí, agus mar thuíodóir – scil neamhchoitianta faoi láthair acht beagán. Bhí cumas dúchasach aige maidir le líníocht agus mar a cuirim síos níos déanaí fíor ealaíontóir aba é. Tá an cead cuimhne de a scileanna siúinéireachta atá agam bainte leis an ngrá óige a bhí ag mo dheartháir d’ainmhithe – grá d’ainmhithe a bhí soiléir tríd a shaol. Bhí searrach beag donn ag asal Ó Callagháin agus d’áitigh Brendan a thuismitheoirí an searrach a chéannacht cibé ní raibh aon talamh acu. Thug an searrach sin a lán díomas agus áthas do mo dheartháir agus faoi dheireadh bhí an searrach páirteach den teallach. An dúshlán is gaire dúinn ná cairt a dhéanadh don asal óg agus an duine is fearr chun cairt a dhéanadh ná Pádraic Ó Callagháin.

 

Ní raibh a lán uirlisí siúinéireachta ag Pádraic acht tá cuimhne ghéar agam ag feiceáil air ag gearradh agus ag plána na sáfacha, na spócaí agus i ndeireadh na dála rinne sé ceithre bhosca ar an taobh den chárta; bhí iontas an domhain orm. Nuair a bhí muid ag féachaint air agus an píopa ina bhéal aige an chuid is mó den am, bhí smacht ár m’intinn aige agus é ag meileadh a cheird. . Faoi dheireadh thiar thall tháinig an lá nuair a mheasc sé an phéint dhearg agus gorm agus bhí an cárta péinteáilte. An lá ina dhiaidh sin chuir Brendan trealamh as Neddy agus bhí ár gcead turas ar siúil – go Ballach A Dóirín, slán mar a n-insítear é agus Brendan an srian a choinneáil.

 

Acht mar sin féin, thaispeáin na cuairteanna do theach Tom Casserly, an áit a bhí an chairt a dhéanamh aige, taobh éagsúil do Phádraic Ó Callagháin; taobh ealaíonta. Bhí an teach mar is gnáth san am sin agus cistin mhór i lár an tí ina raibh teallach agus simléar sa láir agus dhá bhallaí istigh – bhí clúdach mór d’aol ar na ballaí sin tar éis blianta d’aoldath i gcomhair na Nollag. Ag úsáid acht cloch ghéar agus an luaith as an tine, eitseáil Pádraic líníocht trasna na mballaí istigh agus an simléar a thaispeáin an geata agus spuaic an tséipéil i Mullach Na Sí ar an bhfráma simléir agus ar gach aon taobh an cruinniú d’fhir a sheasadh amuigh ar an bhóthair roimh an Aifreann. Gan amhras, bhí an líníocht sin cosúil le hobair Picasso. Blianta ina dhiaidh, nuair a chuala mé gur thit an teach isteach bhí brón mór orm nár thóg mé pictiúr de a oilteacht ealaíonta (magnum opus).

 

Acht is iomaí bua a rugadh le Pádraic Ó Callagháin; bhí a fhios ag cách go raibh sé gasta agus go raibh tuiscint mhaith ar an ngreann aige. Bhí intinn ghéar aige freisin go mór mhór maidir le míniú focal. Nuair a bhí mé i mo mhac léinn bhí de phribhléid agam a bheith ina sui ar an gchorrán leis agus mé ag éisteach leis na ceisteanna go domhain corraitheach a tharraing sé anuas. Bhí ceann amháin faoi leith bainte leis an smaoineamh go raibh an Dia neartmhar ar fad is ar fad.

Ar thaobh dheis den charrán bhí cloch an mór. Dúradh san fhinscéal gur chaith fathach i Sligeach an chloch sin ó Shligeach go Mullach Na Sí; tá cúig mharcanna ar an chloch a dhéanadh íomhá de lámh an fathach.  Ag insint dom an scéal seo, dúirt Pádraic; cinnte bheadh Dia an ann an chloch sin a caitheadh ar ais go Sligeach lena laidhricín agus é a dhéanadh an oiread sin mór nach mbeadh an fathach an ann é a caitheadh ar ais go Mullach Na Sí. Bhí sé socair ciúin ar feadh nóiméad agus ansin chuir sé an cheist “ An mbeadh Dia an ann an chloch a dhéanadh an oiread sin mór nach mbeadh sé an ann é a caitheadh ar ais go Sligeach?”. Ag tógáil puth ar a phíopa agus le gáire beag searbh dúirt sé “Go ndéanadh Dia trócaire orainn, ní cóir dúinn beith ag caint mar sin.”

 

Comhrá eile a bhí againn a bhfuil soiléir i mo cheann agus a bhfuil goinbhlasta inniu ná haithris teicneolaíochta – níor úsáid sé an abairt sin. Léigh sé sa Roscommon Herald go dúirt eolaí i Meiriceá go mbeadh daoine an ann lá amháin duine a fheiceáil agus a chloisteáil ag an am cheana cé go mbeadh míle eadrainn – videophone communication mar a deirtear inniu. Ag an am sin ní raibh leictreachas i Mullach Na Sí, ná habair teilifís. An t-aon aithris teicneolaíocht sa pharóiste ná sean guthán san Oifig an Phoist. Acht bhí sé ar eolas dúinn go raibh teilifís in áiteanna i Meiriceá. Nach aisteach an rud é sin arsa Pádraic agus ansin chuir sé an cheist “ Cén uair a bheidh siad an ann feiceáil, labhairt agus lámh a chroitheadh ag an am chéanna le duine i Meiriceá?. An t-aon loighic a bhí aige ná más mar sin é go bhfuil eolaí an ann úim a chuireadh ar radharc agus fuaim – cén fáth nach bheidís an ann úim a chuir ar mothú. Ba é seo fáscadh soiléir go raibh intinn Phádraic ait agus duine ann féin aba é. Uair amháin eile agus gáire beag searbh ar a n-aghaidh dúirt sé “ Cuirtear  i Ballinsloe (ospidéal meabhairghalar) muid, má chloistear muid ag caint mar sin”. I gcomhráite eile a bhí agam, thaispeáin Pádraic eolas buntúsach de geoiméadracht agus triantánacht cibé ní raibh aon foirmiúil nó neamhfhoirmiúil nochtadh i matamaitic.  

 

Acht an cuimhne is mó sa pharóiste maidir le Pádraic Ó Callagháin is é a ghasta agus an tuiscint don ghreann a bhí aige. Tá na scéalta thart ar a gasta líonmhar agus greannmhar; mar sin bheadh sé an ann ailt speisialta  a scríob ar a ghasta. Déanfaidh mé cur síos ar beagán a bhfuil cuimhne ghrinn orthu. Tá cuimhne agam beith ina sheasamh os comhar an séipéal Domhnach amháin ag éisteacht le na fir ag caint agus ag caitheadh tobac roimh dul isteach chuig an Aifreann – rud a rinne siad gach Domhnach. Nuair a chuaigh bean áirithe as an bparóiste isteach sa séipéal dúirt fear éigin sa ghrúpa “ A Dia, tá sí ag caitheadh a lán púdar inniu” . Níl an ceart agat a dúirt Pádraic; “B’fhéidir go raibh sí ag díbirt luch sa mhála plúir roimh theacht amach”.

 

Ar chúis eile sa shamhradh nuair a bhí Pádraic ag siúl go dtí Lavin’s pub d’fhiafraigh comharsa ar “Do you think they have any rakes (meaning hay rakes) in Lavin’s to which Paddy retorted; “Well if they don’t it won’t be long till there is one in it”- clearly, a reference to himself. Ar ócáid eile, nuair a d’fhiafraigh strainséir ar Pádraic – “Will this road take me to Loughlinn”? Paddy replied “ Well I’ve lived on this road for the past 40 years and it’s never taken me to Loughlinn; good luck if it takes you”.  

 

I gcomhthéacs eile, bhí Pádraic an ann a bheith freasaitheach dúchasach. Mar shampla, lá amháin, bhí sé ag tiomáint Neddy, an t-asal, taobh thall dár teach nuair a bheannaigh  mo mháthair é leis an abairt “ Tráthnóna maith daoibh” An freagra as Pádraic ná an t-asal a bhualadh agus dúirt sé don asal “ Cén fáth nach labhraínn tú do dheirfiúr”.

 

Tá a lán scéalta eile maidir le Pádraic Ó Callagháin nach bhfuil cur síos air. An t-aon rud atá le rá agam ná gur ba é pribhléid mhór dom Pádraic Ó Callagháin a aithint.                                 

Ar chúis eile sa shamhradh nuair a bhí Pádraic ag siúl go dtí Lavin’s pub d’fhiafraigh comharsa ar “Do you think they have any rakes (meaning hay rakes) in Lavin’s to which Paddy retorted; “Well if they don’t it won’t be long till there is one in it”- clearly, a reference to himself. Ar ócáid eile, nuair a d’fhiafraigh strainséir ar Pádraic – “Will this road take me to Loughlinn”? Paddy replied “ Well I’ve lived on this road for the past 40 years and it’s never taken me to Loughlinn; good luck if it takes you”.  

 

I gcomhthéacs eile, bhí Pádraic an ann a bheith freasaitheach dúchasach. Mar shampla, lá amháin, bhí sé ag tiomáint Neddy, an t-asal, taobh thall dár teach nuair a bheannaigh  mo mháthair é leis an abairt “ Tráthnóna maith daoibh” An freagra as Pádraic ná an t-asal a bhualadh agus dúirt sé don asal “ Cén fáth nach labhraínn tú do dheirfiúr”.

 

Tá a lán scéalta eile maidir le Pádraic Ó Callagháin nach bhfuil cur síos air. An t-aon rud atá le rá agam ná gur ba é pribhléid mhór dom Pádraic Ó Callagháin a aithint.                                 

 

                    

 

 

 

                    

 

 

 

       

                        

                                                  

       

                        

                                                  

 

       

                        

                                                  

Gnéithe den Bhéaloideas i mo cheantar dúchais

VIVÍAN Ó TIOMÁIN

Vivian Timon

San am atá anois ann in Éirinn dá gcasfá ar dhuine éigin  ar an tsráid, de réir dealraimh bheadh sé ag caint  faoi fhorbairt eacnamaíochta nó gnéithe eile atá bainteach leis an Tíogar Ceilteach. Cheapfá uaidh nach bhfuil rudaí eile tábhachtach maidir lenár dtír; mar shampla, ár dteanga dhúchais, ár mbéaloideas agus ár nÉireannachas féin. Is dócha go bhfuil sé imithe as ár  gcuimhne an ráiteas speisialta a dúirt Thomas Davis na blianta ó shin – “ Tír gan teanga, tír gan dúchas”. Is é  mo thuairim sa lá atá inniu ann go gcaithfimid an ráiteas sin a shíneadh níos faide mar seo a leanas:

 “Tír gan teanga, tír gan dúchas”

Tír gan dúchas, tír gan anam,

Tír gan anam, tír gan béaloideas,

 Tír gan béaloideas, tír gan stair, tír gan todhchaí.

 Tá sé soiléir go bhfuil suim mhór agam sa bhéaloideas. Ar an gcéad dul síos, ba bhreá liom a mhíniú cad is béaloideas ann. De ghnáth, deirtear gurb ionann an béaloideas agus eolas, tuiscint, nósanna nó scileanna traidisiúnta a théann ó dhuine go duine, ó phobal go pobal, ó chine go cine nó ó ghlúin go glúin trí phróiseas insinte béil nó trí aithris. Ba dhuine críonna a bheadh in ann bunús a chur le tús an bhéaloidis ach is cinnte go bhfuil síol an bhéaloidis curtha nuair a théann sé ó dhuine amháin go duine eile gan cabhair scríbhinní ná cló lena scaipeadh (1).

 Glactar leis de ghnáth gurb iad tréithe an bhéaloidis na tréithe seo a leanas; (i) De bhéal a scaiptear an chuid is mó agus is fearr de; (ii) Ní bhíonn ainm údair á lua leis; (iii) Bíonn sé ag síorathrú a bheag nó a mhór; (iv) Maireann sé ar bhéal nó in aigne duine; (v) Is rud feidhmiúil é a fhreastalaíonn ar riachtanas éigin de chuid an phobail a chaomhnaíonn é. (vi) Is minic a bhíonn sé taobh amuigh de na rialacháin, de leagan oifigiúil den stair nó den chreideamh.

 

Feidhmíonn an béaloideas chun tairbhe an phobail mar seo a leanas:

Feidhm Fhuascailteach: Mar shampla – Tugann an scéalaíocht, an ceol, an rince agus na hamhráin fuascailt don phobal ó thuirse agus ó dheacrachtaí an tsaoil.

Feidhm Dhlisteanaithe: Déanann an béaloideas dlisteanú ar thuiscint agus ar nósanna an phobail; tuigtear go bhfuil ciall leis an leagan amach atá ag daoine ar an saol agus go bhfuil bunús láidir lena  gcuid tuairimí agus lena n-iompar.

Feidhm Oiliúna:  Tá feidhm theagaisc agus oiliúna go mór chun tosaigh sa bhéaloideas mar atá le tuiscint ón bhfocal féin. Insítear scéalta eiseamláireacha chun an pobal a chur ar an eolas faoin gcaoi ar cheart dóibh iad féin a iompar.

Feidhm Aontais: Cothaíonn an béaloideas aontas sa phobal agus is cúnamh é le smacht sóisialta a chur i bhfeidhm; mothaíonn daoine ceangal leo siúd a chleachtann na nósanna céanna.

 

Is féidir an béaloideas a rangú idir: (i) An Ealaín Bhéil ( Béaloideas agus Litríocht, Scéalaíocht, Amhránaíocht, Filíocht bhéil, Seanfhocail agus Rabhlóga, srl.); (ii) Nósanna agus Tuiscintí Traidisiúnta (Deasghnátha aistrithe, Féilte na bliana, Leigheas traidisiúnta, srl.) agus, (iii) Ceirdeanna traidisiúnta (Gaibhneacht, Caoladóireacht, Gréasaíocht, srl.).

 Mar a dúirt mé cheana, tá suim áirithe agam i mbéaloideas, go mór mór i mbéaloideas atá bainteach le traidisiún na scéalaíochta, le cora cainte/seanfhocail agus le filíocht bhéil.  Mar sin chuir mé taighde ar bun i mo cheantar dúchais i Ros Comáin. Ar dtús rinne mé taighde ar an Idirlíon maidir le heolas faoi bhailiú Béaloidis na tíre, Cartlann Bhéaloideas Éireann, le fáil ag <http://www.ucd.ie/irishfolklore/>. Léigh mé ansin gurb é an rud atá i mBailiúchán na Scol: 1,128 imleabhar ceangailte, chomh maith le thart ar 40,000 bunchóipleabhair scoile i mboscaí uimhrithe; tá níos mó ná leath milliún alt sa bhailiúchán ar fad.   Léigh mé freisin go raibh cóipeanna de na bunchóipleabhair  i leabharlanna an chontae. Mar sin thug mé cuairt ar Leabharlann Co. Ros Comáin, i mBealach a Dóirín agus i Ros Comáin.  Ar dtús rinne mé taighde ar m’áit dhúchais agus  déanaim cur síos uirthi mar seo a leanas.

 M’áit dhúchais: Rugadh agus tógadh mé i Liosdruimnéil, Mullach na Sí. Tá go leor cuimhní agam ar m’óige faoin bparóiste, cuimhní taitneamhach an chuid is mó acu.   Is paróiste suimiúil é, Mullach na Sí, ina bhfuil cnoc ard suite i lár machaire mór móinteach.  Tá corrán ar bharr an chnoic agus sin é an pointe is airde sa chontae. Tá sé níos mó ná seacht gcéad troigh os cionn na mara. Ar lá geal d’fhéadfaí na cúig chontae de chúige Chonnacht a fheiceáil ó bharr an chnoic, agus cuid de chúige Laighean freisin.

Áit álainn, gleoite í Mullach na Sí cé go mbeadh sí iargúlta agus scoite trí shúile daoine a chónaíonn sa chathair. Áit stairiúil í freisin. Ard Sean Lios an sean ainm a bhí uirthi(2). De réir suirbhéireachta seandálaíochta déanta ag Oifig na nOibreacha Poiblí le gairid tá láithreán sean dún ar bharr an chnoic    – fianaise go raibh comhsheilbh Cheilteach ina gcónaí ann timpeall 1000 bliain RC (3). Maidir le cuntais stairiúla, tá sé scríofa sna hAnnála gur thug Naomh Pádraig cúirt ar an áit  sa bhliain 437, in éineacht lena neacht, Lallocc agus an t-easpag Cathach agus gur chuir siad mainistir ar bun i mbaile darbh ainm Maighean Iontach, míle siar ó bharr an chnoic (2). Níl fothrach ná mainistreach le feiceáil anois ann ach go dtí le gairid breathnaigh muintir na háite ar an áit mar áit bheannaithe.   

 Cé go bhfuil Mullach na Sí go hálainn agus stairiúil tá an talamh an-gharbh, an chré an-trom agus is deacair é a léasú.  Bhí na feirmeacha an-bheag freisin agus mar sin ní raibh mórán saibhreas sa cheantar nuair a bhí mé ag fás aníos. Dá bhrí sin chuaigh a lán daoine thar lear go mór mór go Sasana. Ní raibh fágtha ann ach na seandaoine agus faoi láthair tá a lán tithe ina bhfothracha sna bailte a bhí bríomhar agus dubh le daoine nuair a bhí mé óg. Tá an spraoi agus an gáire a bhí ann tráth imithe.

 An rud is measa agus is brónaí atá caillte ná an oiliúint agus gnásanna na ndaoine sa cheantar. Daoine gníomhacha, athléimnigh, éirimiúil agus cairdiúla ab ea iad. Bhí suim mhór acu i ngach rud Éireannach  – ceol, scéalta agus dánta. Tá cuimhne shoiléir agam ar an gceol agus rince sna tithe agus sa samhradh ag an gcrosbhóthar. Tá cuimhne ghéar agam freisin ar an teach streachlánach – na seanfhir ag taibhseoireacht – ag bualadh leis an diabhal ag an gcrosbhóthar agus é reiligíneach mar chos capaill.   Do bíodh faitíos an domhain orm ag éisteacht leo.

 Buíochas le Dubhghlas De hÍde (An Craoíbhin Aoibhinn) níl an t-iomlán caillte. Rugadh Dubhghlas De hÍde i dTeach Longfoirt, An Caisleán Riabhach (17 Eanáir, 1860) agus tógadh é i Ratra, baile beag i dTí Baethin. Bhíodh an Ghaeilge á labhairt go coitianta sa cheantar ag an am agus níorbh fhada go raibh an Craoibhín óg cumasach sa teanga. É  fós ina ógánach, bhailigh sé a lán scéalta agus dánta ó na seandaoine. Buíochas leis, tá cuid de na scéalta agus na dánta sin foilsithe aige. Tá cuimhne speisialta agam ar phíosa filíochta bhéil a fuair sé ó sheanbhean i mbaile beag i ngar do theach mo sheanathar. Píosa filíochta dílis í mar seo a leanas: 

 Dúirt bean liom go ndúirt bean léi,

Go ndúirt bean eile gur inis bean dí,

 Go bhfaca sí bean ag bun na sceithe,

Ach bean nár bhean ach sí bhean í.

Bhailigh m’athair, mo sheanathair agus mo shean-aintín roinnt scéalta ó na sean daoine freisin, agus d’fhág siad ag Coimisiún Béaloidis na hÉireann iad.

Béaloideas mo cheantar dúchais

Thug mé cuairt ar na leabharlanna poiblí i Ros Comáin agus i mBealach a Dóirín agus fuair mé a lán píosaí  béaloidis; scéalta grinn, scéalta grá, scéalta tubaisteacha agus síscéalta. Bhí siad go léir scríofa i mBéarla ach ceann amháin a scríobh mo shean-aintín. Fuair mé scéalta scríofa ag m’athair agus mo sheanathair sa Bhéarla cé go raibh Gaeilge ar a dtoil acu; chuir sé sin iontas mór orm! Ón scríbhneoireacht a fuair mé rinne mé fótacóipeanna de chúig phíosa dhéag, agus ansin rinne mé spléachadh (scan) orthu agus tá siad go léir ceangailte in Iarscríbhinn 1.

An Aimsir: Tá cúpla scéal bainteach leis an aimsir agus tá sean aithris iontach agus greannmhar i scéal a thug seanfhear i Lissergool (Thomas Regan) do m’athair (4), mar seo a leanas:

 “Ná creid Fionn agus ná creid Fiach

 agus ná creid briathra mná,

Más moch mall d’éireodh an ghrian,

Is mar is toil le Dia a bheidh an lá.”

The Fairy Steeds of Aughurine (5). Seo scéal an-suimiúil; stail sióige atá  i gceist nuair a thagann láracha shearraigh as “Poillín a Bhric” gan stail ar bith sa cheantar. Ach ní go maith a d’éirigh leis an bhfeirmeoir nuair a rinne sé iarracht an stail shíogach a fhostú.

 Na Féilte: Tá scéalta ann atá bainteach leis na Féilte (6); Lá Fhéile Bríde atá ar an gcéad lá d’Fheabhra. Déantar Cros Bhríde in onóir do Bhríd an oíche roimhe(7).

 Lá Fhéile Sin Seáin atá ar an 24ú lá de Mheitheamh ach an ócáid is fearr ag an am sin ná Oíche na dtinte Cnámh; bhíodh an-spórt ag an tine chnámh, na daoine óga ag súgradh agus na daoine fásta ag damhsa ag an gcrosbhóthar. Oíche Shamhna – ócáid eile a bhfuil cuimhne shoiléir agam uirthi. Bhíodh púcaí agus taibhsí amuigh an oíche sin agus briseadh cabáiste sna gairdíní faoi scáth na hoíche.

 Leigheasanna traidisiúnta agus piseoga: Sa bhailiúchán i Ros Comáin, fuair mé alt ó sheanfhear darb ainm John Bruen (8), atá bainteach le leigheasanna áitiúla; cúig  leigheas déag d’easláinte agus galar de gach sórt ó neascóidí go féitheacha borrtha. Sa bhailiúchán céanna bhí dhá leathanach de phiseoga a úsáideadh sa cheantar sna tríochaidí (9); tá cuid acu bainteach le him baile agus an mí-ádh a bhíodh ar dhaoine nuair a bhí siad ag iarraidh an bainne a bhriseadh. Tá liosta de sheanfhocail (10) sa bhailiúchán freisin, cuid acu i nGaeilge, agus tá leigheas aisteach ann i gcóir tinneas cinn.

Tigh Bhaethin agus An Gorta Mór: Tá scéalta iontacha agus an-stairiúla sa bhailiúchán, ceann lámhscríofa le hÚna Ní Thiomáin (11) agus  scéal eile inste ag Edward Timon do m’athair Padraic Ó Tiomáin i 1918. Cuireann na  scéalta seo in iúl  dúinn stair an cheantair agus na páirteanna  a d’imir Naomh Pádraig agus Naomh Baethin sa pharóiste na blianta fada ó shin. An scéal is coscrach a bhailigh mé ná “Famine Times” inste ag Luke Callaghan (80 bliain) do Phádraic Ó Tiomáin i 1921. Is scéal é faoin nGorta Mór agus cuireann an scéalaí in iúl dúinn an fhulaingt uafásach a chrá ar na daoine bochta i rith an ghorta, go mór mór in 1847; tugadh “mi-ádh agus anró” ar na daoine sa bhliain sin. Tá véarsa beag ag tús an scéil sin a chuireann in iúl dúinn  spleáchríoch na ndaoine ar phrátaí nó fataí mar a deirtear sa scéal.

Fataí san oíche,

Fataí san ló,

Agus má éiríonn meán oíche,

Fataí gheobhainn.

Ach faraor géar, ní raibh sin le rá acu faoin mbliain Dhubh 47. Bhí an fhulaingt agus liosta na marbh chomh huafásach sin nach raibh fonn ar na daoine labhairt faoin tragóid le fada an lá as sin amach.

Cuntas gearr é seo ar mo chéad iarrachtaí eolas a fháil faoi bhéaloideas i mo cheantar dúchais. Ach tá i bhfad níos mó taighde le déanamh agam. Tá súil agam go bhfaighidh mé a thuilleadh treorach agus cúnaimh a bhaineann  leis an ábhar ó na hionaid sa cheantar, mar shampla,  Comhdháil an Craoibhín, The Douglas Hyde Interpretative Centre, Portahard, Tibohine,  The Lough Gara Historical Society and The Roscommon Archaeological and Historical Society.    

 Tagartha
  1. Lámhleabhar, O G. Lámhleabhar an Mhic Léinn : An Chéad Bhliain, Samhradh,  2005. Deireadh Seachtaine 2; Leacht 1. An Béaloideas (l. 361).
  2. Timon, Patrick, 1986. Extracts from lecture given on Tibohine to the Lough Gara Historical Society by Patrick Timon in 1969. Journal of the Roscommon Archaeological and Historical Society, Vol, 1. 1986.
  3. Conlon, Tomas, 2003. Celtic Site discovered in Fairymount. Roscommon Herald, 2003.
  4. Regan, Thomas. 1938. Story told by Thomas Regan (80 years) to Patrick Timon, The Don School. I mBáiliúchán na Scol, An Donn. 1938.
  5. Gallagher, Pat. 1938. The Fairy Steeds of Aughurine. Story told by Pat Gallagher (75 years), Aughacurreen, May, 1938. I mBáiliúchán na Scol, An Donn. 1938.
  6. Ó Máille, Tomás. An Béal Beo. Caibidil 3: Na Féilte.
  7. 1938. St. Bridget’s Cross. Short story from the Don School, I mBáiliúchán na Scol, An Donn. 1938.
  8. Bruen, Ellie. 1938. Local Cures. List of 15 ‘Local Cures’, from the Don School. I mBáiliúchán na Scol, An Donn. 1938.
  9. 1937. “Pisreoga from 1937” – “More Pisreoga from 1937”. Two contributions on Piseoga from the Don School; I mBáiliúchán na Scol, An Donn. 1938.
  10. 1937. “Old Sayings” and Marriage Customs”. Contributions from The Don School. I mBáiliúchán na Scol, An Donn. 1938.
  11. Thiomáin, Úna Ni. 1903. Thig-Baethin (Tibohine). Aiste (Lámh-scriofa) ar Naomh Baethin agus an paróiste Tigh-Bhaethin. I mBáiliúchán na Scol, An Donn. 1938.
  12. Ó Tiomáin, Pádraic. 1918. Story told about the history of Tibohine Parish by Edward Timon (95 years). I mBáiliúchán na Scol, An Donn. 1938.
  13. Ó Tiomáin, Pádraic. 1921. “Famine Times” Story told by Luke Callaghan (80 years) on “Famine Times” in Tibohine Parish. I mBáiliúchán na Scol, An Donn. 1938.

Iarscríbhinn 1

Liosta de Scéalta i mBailiúchán “ Scoil An Don”

  • Weather Forecasting
  • Famine Times
  • Tibohine
  • Tigh Baethin
  • Fairy steeds of Aughurine
  • Local Cures
  • Piseoga
  • More Piseoga
  • Brigid’s Cross
  • Hidden Treasure
  • Old Crafts

Portráid de Theaghlach Ó Tiomáin (Leagan gearr)

Vivian Ó Tiomáin

 

Vivian Timon

Tá fianaise scríofa go raibh an teaghlach, Ó Tiomáin, lonnaithe i dTí Baethin i 1700 (Elphin Diocesan Survey, 1749); ar an taobh eile, tá fianaise láidir scéalta go raibh an teaghlach ina gcónaí sa pharóiste, Tí Baethin, chomh fada siar leis an mbliain 500 (Edward Timon, 1918). De bhrí go bhfuil an sloinne, Ó Tiomáin, focal ón gCeiltis ní hé sin is é a rá go bhfuil an teaghlach Ó Tiomáin Ceilteach; ach b’fhéidir go bhfuil sé fíor.  Is é spéis áirithe go dtógann aistriú an fhocail Ó Tiomáin i mbéarla an míniú céanna is atá i a lán teangacha Eorpacha.  An míniú atá air ná tiomáinim, stiúraim, nó fear stiúrach.

 

Tá an míniú ceanna ar an sloinne Ó Tiomáin sa bhFraincís (Timonier), Spáinnis (Timonel), Catalan (Timoner), Galician (Timoneiro), Portaingéilis (Timoneiro), Iodáilis (Timoniere), agus Gréigis (Τιμων); i dteangacha éigin eile in  Oirthear na hEorpa (Slóvacach,  An Ungáir agus An Albáin) agus teangacha An Bhailt tá fréamh an fhocail ‘ fear stiúrach’ Timon, sa leagan béarla. Tá an sloinne Ó Tiomáin coitianta sa Fhrainc, An Spáinn, An Iodáil (Tuaisceartach) agus an-choitianta ar fad i bpáirteanna den Ghréig, An Bhulgáir, An Romháin agus An Ungáir agus freisin i nGleann na Réine i ndeisceart na Gearmáine agus An Ostair. Is fiú a thabhairt faoi deara go bhfuil na tíortha seo scaipthe ar chúrsa an imirce cheilteach trasna na hEorpa i rith tréimhse Le Téne (500 – 700 BC), tar éis a bheith faoi líon mór daoine le linn tréimhse Hallstatt. Nuair a scaradh na Ceiltigh trasna na hEorpa chuir siad fúthu in a lán tíortha trasna na Mór-roinne agus chuir siad ar bun cultúr ceilteach éagsúla sa  Fhrainc agus sa Spáinn i dtosach bliana an chéad aois. Scaradh dreamanna éagsúla go dtí An Bhreatain Mhór agus Éire faoi dhéin na tréimhse deiridh a imirce. Tháinig a lán Ceiltigh go hÉirinn as An Spáinn. 

 Tá sé suimiúil a thabhairt faoi deara gurb é béasa agus bealaí na gCeilteach sloinne a thabhairt ar theaghlaigh a raibh baint leis an obair a rinne siad. Mar sin de, scairteadh teaghlaigh nó líon tí a d’oibrigh mar fhir stiúrtha nó tiománaí an sloinne Timon. Ag an am sin, roimh aireagán an chompáis, chaitheadh  fir stiúrtha nó tiománaí a bheith éirimiúil agus eolach mar chaitheadh siad stiúradh agus teorainn a leagadh amach ag úsáid a gcuid eolais ar eolaíocht na réaltaí agus leagan amach coibhneasta na gealaí agus na réaltaí:  ‘stellar positioning’ mar a deirtear a theastaigh scileanna áirithe uathu. Mar sin de, teaghlaigh ar a dtugadh an sloinne Ó Tiomáin chaithfidís a bheith fíor-éirimiúil amach is amach. 

 Tá sé dealraitheach san iomlán go bhfuil bunús ceiltigh ag an sloinne Ó Tiomáin agus gur éirigh an sloinne Ó Tiomáin as an nós ceiltigh sin; féach ar Ó Tiomáin litrithe san aibítir Oghamchraobh san alt “A Portrait of the Timon Family”. An comhthoradh den téis seo ná nach bhfuil aon ghaol fola idir  mórán teaghlaigh ar ab ainm Ó Tiomáin, i mórthír na Eoropa, sa Bhreatain Mhór, nó in Éirinn.        

 An Sloinne Teaghlaigh Ó Tiomáin in Éirinn 

Tá sé scríofa sa seachtú agus ochtú déag aois go raibh Tiomáiní ina gcónaí i lár Ulaidh (Contae Fhear Manach agus An Cabhán), i lár Laighean (Cill Mhantáin, Cill Dara agus Ceatharlach) agus Connachtach; ní raibh an sloinne neamhchoitianta i Maigh Eo, Sligeach agus Ros Comáin. Tá sé suimiúil a thabhairt faoi deara gur tháinig na Ceiltigh go hÉirinn ag teacht isteach tríd inbhear na Sionainne. B’fhéidir nach é comhtharlú go bhfuil baile agus baile mór i gContae An Chláir agus Contae na Gaillimhe ina bhfuil an sloinne Ó Tiomáin iontu; mar shampla, Ennistimon agus Drumaghtimon i gContae An Chláir agus Áth-Tiomáin i gContae na Gaillimhe.

   

An Teaghlach Ó Tiomáin i dTi Baethin

Maidir le bunús an teallaigh Ó Tiomáin i dTi Baethin tá fianaise imthoisceach agus scéalta go raibh an teaghlach sa pharóiste chomh fada siar go dtí an cúigiú haois; comhtharlaíonn é le teacht Naomh Pádraic san áit agus mainistir a chuir ar bun. De réir dealramh fuair Ti Baethin a ainm ón mainistir sin agus bhí an chéad easpag, darb ainm Baethin, mac de Lallocc, a bhí ina deirfiúr le Naomh Pádraic. Is é ainm Tibohine comhchiallach galldaithe den sean-bhaile gaelach darb ainm Tigh Baethin. Tá alt forleathan ar stair na háite agus cuairt Naomh Pádraic ann scríofa ag Eamonn Ó Tiomáin (1918). Tá scéal na háite a bplé go mion san alt sin go bhfuil gach aon dealramh go fuair sé an t-eolas óna thuismitheoirí – ó ghlúin go glúin mar a deirtear. Mar sin de, b’fhéidir go bhfuil an teaghlach Ó Tiomáin i dTi Baethin ón gcúigiú haois. Cuireann an réaltacht gur oibrigh Tiomáiní an talamh cois na mainistreach agus a fothracha,  faisnéis eile go raibh an teaghlach i dTi Baethin le fada an lá.

 An Sloinne Ceilteach Ó Tiomáin san aibítir Oghamchraobh.

      

D’fhorbair na Ceiltigh an chéad aibítir Ogham- chraobh sa chéad aois. Bheadh an sloinne Ó Tiomáin scríofa mar péinteáilte ar an gclé. Léadh focail in Ogham ó bhun go barr. Bhí Ogham an chéad aibítir scríofa in Éirinn, ó thús scríofa ar chlocha chun céannacht a chuir ar áiteanna a raibh taoisigh nó daoine aithnidiúil curtha i dtalamh. Is beag téacs má tá ceann ar bith fágtha anois.

Maidir leis an teallach Ó Tiomáin i dTi Baethin tá fianaise scéalta gur bhunadh an teallach sa Spáinn agus gur Ceiltigh aba iad; tá an tuairisc seo bunaithe ar scéalta síneadh anuas taobh istigh den teallach; ó ghlúin go glúin mar a deirtear. Sa chomhthéacs seo, is gá a thugadh faoi deara go raibh dhá phríomh-imircí Ceiltigh go hÉirinn, ceann amháin roimh agus i rith tréimhse an Hallstatt, agus ceann eile i rith na gcead aoiseanna den míle bliain (Chadwick, 1971). Tá sé bunaithe freisin gur tháinig na Ceiltigh go hÉirinn thar an fharraige agus gur bhain siad Éire amach tríd inbhear an tSionainn. B’fhéidir nach bhfuil sé comhtharlú go bhfuil baile agus baile mór i gContae An Chláir agus Contae na Gaillimhe ina bhfuil an t-ainm Ó Tiomáin inti; mar shampla, Inis Tiomáin agus Dromagh Tiomáin i gContae An Chláir agus Áth-Tiomáin i gContae na Gaillimhe. B’fhéidir gur thugadh leithscéal faoin mórán Ceiltigh i gCúige Connacht, go mór mór i dtosach. Is rud é a thuiscint gur chuaigh a lán Ceiltigh go Sasana agus go bhfuil an t-ainm Ó Tiomáin coitianta go hiomlán san an Bhreatain Mhór, pé go litrítear an t-ainm Tymon. B’fhéidir gur tháinig cuid Ceiltigh go hÉirinn as na imircí seo freisin.

 Timon Of Athens – A Sceptic!

Faoi láthair, níl an sloinne Ó Tiomáin neamhchoitianta trasna na hEorpa,  sa Meiriceá agus an Astraláise. I dtosach an 20ú haois an sloinne a inimircigh don na Stáit Aontaithe is mó coitianta ná Ó Tiomáin. Tháinig a lán acu as Éirinn, An Ghearmáin agus an Eoraip Theas. B’fhéidir an fear is iomráiteach a d’iompair an sloinne Ó Tiomáin ná ‘Timon of Athens’. Gréagach aba é. Bhuanaigh Shakespeare é san an dráma ‘Timon of Athens’ nuair a thug sé cuntas air mar Uasal Ataenach a bheith in anchaoi agus a tháinig chun bheith aonaránach nó b’fhéidir míchaidreamhach. Dáiríre, de réir cuntais stairiúla bhí meas mór ar Timon of Athens mar fhealsamh Gréagach agus lena mhúinteoir Pyrro chuir sé ar bun The Sceptics Academy of Philosophy sa Ataen. Rugadh é i Phlius sa bhliain 320 RC agus uaireanta cuirtear síos do mar ‘Timon of Phlius’.

 Mar Sceipteach cheistigh Timon of Athens creideamh Sócraitéas agus Plato a bhí bunaithe ar theoiric déaduchtaithe (Russel, 2004). Is é bunbhrí an argóint gur cheistigh sé go géar a dhéanadh amach an coincheap Dia agus Diagacht. Chruthaigh Timon go gcaithfidh creideamh a bheith bunaithe ar mhíorúilt a tógadh faoi deara – pointe atá glacadh ag eolaí inniu. Dá réir sin, chruthaigh sé gur an t-aon chaoi a mhaireachtáil an fealsamh  go suaimhneach ná crochadh as breithiúnas agus neamhshuim ar de réir dealraimh.

 B’fhéidir nach bhfuil é seo bainte le ginealach an teaghlaigh Ó Tiomáin; déanaim tagairt de sa chomhthéacs nach bhfuil an creideamh céanna ann agus chomh láidir ag an gclann Ó Tiomáin inniu agus a bhí fadó.

 Cinnte, ba é Caitliceach an córas creidimh a bhí ag an teaghlach Ó Tiomáin i dTigh Baethin ón 18ú haois go dtí inniu. Go deimhin, bhí roinnt den teaghlach gníomhachtaithe san Eaglais Chaitliceach mar shagairt nó mná rialta nó ina theannta sin mar ghníomhaithe neamheaglaiseach sa pharóiste.

Go mífhortúnach, is beag cuntais tuairisciúil ar an teaghlach acht The Elphin Diocesan Survey (1749), The Applotments Survey (1825 – 1834) agus The Griffiths Land Evaluation Survey (1850’s). Deimhníonn na trí shuirbhéireacht gur feirmeoirí tionónta aba iad agus gur le Lord De Freyne an talamh tart timpeall Tigh Baethin. Cé go raibh an chuid is mo de na feirmeacha an bheag, taispeánann  an tsuirbhéireacht, The Applotments Survey, go raibh feirm Ó Tiomáin an fheirm is láidre sa pharóiste. Ní hé sin a rá go raibh na táinte acu.

An Teaghlach Ó Tiomáin sna Laethanta Peannaideach

Chónaigh an chéad aois de theaghlach Ó Tiomáin a bhí curtha i gcuntais sna laethanta peannaideach, an tréimhse ó 1695 nuair a bhí na dlíthe tugtha isteach ar dtús go dtí 1782 nuair a bhí dlí achtú  chun tús a chuir ar aisghairm na dlíthe. Bhí an t-am seo an dheachair le teaghlaigh caitliceach in Éirinn mar bhí a gcearta giorraithe go dona. Ar an gcéad dul síos, ní raibh cead acu a reiligiún caitliceach a fhoghrú nó a cleachtadh nó múineadh nó freastal ar scoil chaitliceach.

 Ní raibh cead acu, ach an oiread, úinéireacht a thabhairt amach ar mhaoin phearsanta nó ar chapall de luach níos mó ná cúig phunt. Ach an oiread, ní raibh cead acu iarratas a chur isteach ar phost oifigiúil murar mhionnaigh siad go raibh Caitliceachas bréagach. Tá sé soiléir go mbeadh sé an dheachair do Micheál Ó Tiomáin, fiú amháin a cheartú a ligeadh uaidh acht ag an am céanna airgead a thabhairt don Teampall Protastúnach. An t-aon chuspóir de Elphin Diocesan Survey (1749) ná ainmneacha de na feirmeoirí is láidre sa pharóiste a aithint agus as sin síntiús bliantúil a thabhairt don Teampall Protastúnach.

  An saol i dTigh Baethin sna 18ú agus 19ú hAoiseanna 

Coinníollacha Sláinte agus Beatha

Bhí tithe cónaithe de na feirmeoirí tionónta an bheag agus gortach san 18ú agus 19ú haoiseanna (Young 1776/77/78), go mór mór nuair a chur tú san áireamh na teaghlaigh mhóra a bhí coiteann san am sin. Bhí trí sheomraí ar an mhórchuid sna tithe beaga nó bothán puiteach (mar a dhéan Young cuir síos orthu) agus bhí fuinneoga beaga oscailte iontu agus ceann tuí. Ní dhearna siad brionglóid  ar uisce sconna nó ar leithris sa teach fiú amháin iad a bheith acu. Fuair siad a n-uisce as tobar poiblí a úsáideadh gach comharsan sa pharóiste. Ní raibh aon seirbhísí sláinte; rinneadh iarracht galar a stiúradh nó a srianadh ag úsáid luibheanna áitiúil agus leigheasanna a síneadh anuas ó ghlúin go glúin. Tá sé soiléir as na cuntais mhortlaíochta nach raibh mórán éifeacht as na leigheasanna sin. Taispeánann cuntais mhortlaíochta breithe go bhfuair 10% – 15% leanaí bás sna 18ú agus 19ú haoiseanna.  Is léir gur fhulaing an teaghlach Ó Tiomáin a lán scalladh croí ag an am sin.   

Rinneadh cócaireacht ar an tine sa chistin; Ba é móin an bunábhar tine. Bhí an tine sa chistin an príomh foinse de theas freisin. Mar sin ba choitianta é go raibh leaba sa choirnéal cois tine; ‘priste’ an t-ainm a bhí ar. De réir na trí thuairiscí thuasluaite agus an Daonáireamh 1901 tá sé soiléir go raibh dhá nó trí thithe beaga ag na teallaigh Ó Tiomáin sa bhaile Tigh Baethin.

Feirmeoireacht  –  An t-aon fhoinse bia.

Bhí feirmeoireacht an bhunúsach san am sin, go háirithe in Iarthar na hÉireann; bhí gach uile rud déanta leis na lámha. Mar bharr ar a mbuaireamh, tugadh athrú ar na  dlíthe a bhí bainte le tiarna talún agus a thionónta agus mar sin de bhí níos mó neamhchinnteacht agus deacracht í feirmeoireacht (Feehen 2003). Dá réir sin, chaithfeadh na teallaigh Ó Tiomáin i dTigh Baethin a bheith ag obair go crua simplí i leith maireachtáil. De réir gach dealraimh, bheadh toradh na talún an t-aon bhia a bhí acu; mar shampla, leite de choirce, bainne, prátaí agus cabáiste agus uaireanta feoil (bagún nó mairteoil) ar laethanta speisialta. Aon airgead a shábhálfaidís, ó stoc nó coirce le díol tar éis an fhómhair, úsáideadh chun an cíos a íoc agus éadaigh agus gléas tí a chéannacht (bheadh tae, siúcra agus plúr in airde ar an liosta seo).

An córas feirmeoireachta a thugadh i gcrích ná stoc (beithígh, caora, agus b’fhéidir muc nó dhó) a thógáil agus prátaí agus coirce a cur saothrú. Ag deireadh an 20ú haois bhí cabáiste agus tornapa i ngnáth-úsáid; bhí gairdín beag ag cuid de na daoine i gcoir glasraí agus b’fhéidir cranna úll. San gnáth-feirm ( 10 acraí nó níos lú) d’fhásfadh cúig acraí prátaí agus 2 -3 acraí coirce. Bhí coirce an tábhachtach mar bharr dhúbailte mar in éineacht  le coirce mar bhia (leite choirce agus arán coirce) bhí an cochán an tábhachtach i dtuíodóireacht na tithe. Rinneadh obair curaíochta ar fad lena lámha; bhí an spád (nó an lái), an shluasaid, an pice, an speal, an crúca agus an súiste na huirlisí is tábhachtach san feirm ag an am sin. Tá sé soiléir go mbeadh roinnt mhór den líon tí ag obair ar an bhfeirm; samhlaíonn an obair atá bainte le 5 acraí de phrátaí

Bheadh an mhóin a bhaint agus a shábháil an tábhachtach gach bliain. Is mór a chur i gcuimhneamh go raibh  an uile chócaireacht déanta ar an tine mhóna. I dtreo deireadh an 19ú haois bhí capaill agus asail ag tarraingt cairteacha, céachtaí, cliatha fuirste agus innill bainte ar na feirmeacha. Ar laethanta speisialta, cuir i gcás ag bualadh an coirce, ag tugadh abhaile an mhóin nó ag tugadh an féar sa chlos, chruinnigh na comharsana le chéile chun cuidiú fear an tí; meitheal an t-ainm a cuirtear air.

 An bia de réir cineáil ar na laethanta seo ná leite mar bhricfeasta agus ‘Col Ceannann’ nó ‘Calaidh’ mar dhinnéar agus prátaí arís sa tráthnóna le bláthach. Bhí an áit chomh sonrach as a prátaí de réir mar a dúirt na spailpíní as Maigh Eo agus iad ar a bhealach soir ag lorg obair:

Fataí san oíche,

Fataí sa lá,

Agus má éiríonn meán oíche,

Fataí do gheobhainn.

   

Ar dtús agus ar fud na staire is é Tigh Baethin an t-ainm ar an bparóiste atá ar eolas anois mar Mhullach na Sí (Timon, 1971). Bhí an teaghlach ÓTiomáin ina chónaí i dTigh Baethin ar dtús acht sa 19ú agus 20ú haoiseanna d’aistrigh cuid den teaghlach go Lios ar Cúl (Patrick Timon 1864 – 1949) agus Liosdrumneil (Patrick Timon 1902 – 1977). Taispeánann an Applotments survey aon Tiomáin i Rathkeary ins na 1820’s agus  Moyne sna 1840’s; tá sé cinnte go raibh gaol idir na Tiomáiní seo agus na Tiomáiní i dTigh Baethin. Bhí agus tá Tiomáiní i Liosdrumneil a bhunadh i Tigh Baethin de réir gach dealraimh. Ag an am seo tá Tiomáiní ina chónaí sa bailte Tigh Baethin, Liosdrumneil agus Grallagh.

 Beatha Sóisialta

Bhí beatha sóisialta an ghortach sa tráth úd. Bhí an teach streachlánach an chruinniú sóisialta sa bhaile beag. Gan amhras, beadh seanchaí  i ngach baile beag agus beadh scéalaíocht faoi thaibhse, an diabhal, síoga  agus an bhean sí an coiteann sa chruinniú sin. Rinneadh ollghairdeas do na scéalta a bhí níos strainséartha agus creathnach. Mar sin féin, bíodh scéalta faoi bhéaloideas agus stair áitiúil agus náisiúnta an thábhachtach sa chruinniú seo mar fhoinse eolais do na daoine óga sa pharóiste. Beadh ceol traidisiúnta gaelach agus damhsa gaelach i láthair sa chruinniú seo  a bhí ar eolas mar dhamhsaí teach sa tuath; sa samhradh bhí na damhsaí lasmuigh ag an gcrosbhóthar. Bhí fios ag muintir na háite ar dhaoine áirithe sa pharóiste a bhí scileanna acu maidir le ceol agus amhránaíocht; bhí meas mór ag na daoine ar amhráin bailéad agus amhránaíocht sna seisiúin seo. Bhí dul ar Aifreann gach Domhnaigh an thábhachtach maidir lena dhualgas caitliceach acht bhí sé cúis chun imoibriú sóisialta a dhéanadh lena comharsana. Thairg na haontaí áitiúla deis thábhachtach chun imoibriú sóisialta  a dhéanadh freisin.  

 Oideachas

Bhí deiseanna oideachais in Éirinn tuaithe san 18ú agus 19ú haoiseanna gann. An chéad uair a tugadh oideachas scoil náisiúnta ar bun ná i 1831 tar éis An Bhoird Coimisinéara a bhunadh. Ar dtús, leagadh amach plean a raibh neamh-shainchreidmheach  acht níor cuireadh i gcrích é go dtí 1860, nó mar sin. Roimh na deireanach 1800’i  ba é scoil cois claí an t-aon ábhar oideachais in Éirinn agus d’íoc na tuismitheoirí múinteoir i ngach baile. Fuair na scoileanna seo a n-ainmneacha, scoil cois claí, mar de ghnáth múin an múinteoir a dhaltaí faoin gclaí nó i scáthlán folamh sa bhaile. Bhí na príomhábhair múinte ná léamh, scríbhneoireacht, uimhríocht agus teagasc Críostaí. Bhí na ceachtanna seo múinte trí Ghaeilge – an teanga labhartha ag na daoine ag an am sin. Cibé ar bith, mhúin a lán teaghlaigh a leanaí sa teach (ó ghlúin go glúin mar a deirtear) agus chuir siad ina luí orthu grá ar fhoghlaim agus gach rud Gaelach maidir le stair áitiúla agus náisiúnta agus ár dteanga. Ina theannta leis an teanga Ghaeilge, mhúin cuid de na teaghlaigh aon béarla a bhí acu i gcásanna a raibh sé soiléir go gcaithfeadh cuid den teaghlach dul thar lear i gcomhair obair a fháil. Tá sé soiléir gur chuir na teaghlaigh Ó Tiomáin i d’Tigh Baethin  a lán béim ar oideachas, go mór mór tar éis an ghorta mhór sna blianta 1850’i agus 1860’i.  Tá sé soiléir freisin go raibh siad eolach ar stair áitiúla mar is léir i gcuimhní Eamon Ó Tiomáin (1836 – 1924) atá foilsithe ag Údarás Béaloideas na hÉireann (1937). 

 An Teaghlach Ó Tiomáin i rith An Ghorta Mór

Go mífhortúnach, ní raibh mé an ann eolas áirithe a fháil ar chinniúint na teaghlaigh Ó Tiomáin tríd an ngorta mór (1846/1847). Ar an lámh eile, tá eolas soiléir ó chuntais daonáireamh go rinne an Gorta Mór scrios mór ar an bparóiste. Laghdaigh an pobal Tigh Baethin ó 3016 go dtí 2122 duine idir 1841 agus 1851 – ísliú de 29.64%. Mar i gcéanna, thit uimhir na dteaghlach ó 522 go 379  –  ísliú de 27.39. Gan amhras, chuaigh cuid de thar lear acht cailleadh an chuid is mó den ocras.

Rinne duine as an bparóiste, Luke Callaghan, cuimhne ghrinn ar an nGorta Mór i Tigh Baethin agus d’fhoilsigh Pádraic Ó Tiomáin an scéal in Údarás Béaloideas na hÉireann (1937). Sa bhailiú céanna tá scéal beag a scríobh R Ní Ghadhra nuair a bhí sí ar scoil i  Tigh Baethin; scéal a chuala sí óna sean-máthair. Cuireann an scéal seo in eolas dúinn an pháirt  a rinne Seán Ó Tiomáin tríd an nGorta Mór ag cur na daoine bochta i dtalamh. 

 Scéal a scríob R. Ní Gadhra i Bailiúcháin na Scoile agus a bhí foilsithe ag Údarás Béaloideas na hÉireann (1937).  

 

“During the famine years there was awful poverty in this part of the country. The people were dying out of face. Then the other people who were any-way middling used to bury them in Tibohine graveyard and when you got up in the morning you would never wonder a bit if you saw a few dead people outside the door after the night.

 They had no way of ways of carriage only a wheel barrow. Someone would get a wheelbarrow and wheel them to the next door and the man in that house to the next door and so on until the corpse would reach a house in Tibohine named Timons. John Timon used to bring them straight to the graveyard and bury them. It used to be dark at night and he hadn’t light but the light of the moon, and when there wasn’t any moon he had the light of a rush.”

 R Ní Gadhra.

 

  Am Léanmhar – Eisimirce

 Am an léanmhar aba é ar ndóigh. Ón scéal thuas tá sé soiléir go raibh an teaghlach Ó Tiomáin an ann bia a chuir ar an tábla ar aon nós. Go díreach, is dócha gur chaill siad a bprátaí ar fad cosúil lena comharsana acht is dócha go raibh cuid coirce acu (bhféidir 5 acraí) agus in éineacht leis na ainmhí a bhí acu bhí a ndóthain bia acu. Cinnte, mhair triúr deartháireacha (Séan, Mícheál agus Eamonn) agus bhí siad ina chónaí i dTigh Baethin beagnach ar an 20ú haois. Molann daonáireamh Briotanach gur chuaigh beirt dheartháireacha go Sasana agus chuir siad suas i Derbyshire.  B’fhéidir gur chuaigh a lán Tiomáiní eile thar lear sa 19ú haois go dtí Meiriceá no go dtí An Bhreatain Mhór acht níl aon eolas againn fúthu. Tá eolas againn faoi na Tiomáiní a rugadh i dTigh Baethin tar éis 1830 mar tá na cuntais  i Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, Baile Átha Cliath. 

 Is dócha freisin gur bogadh cuid de na Tiomáiní i dTigh Baethin suas go Liosdrumneil mar pháirt den Famine Relief Programme. Taispeánann The Griffith’s Land Evaluation records go raibh cúig Theaghlach Ó Tiomáin i Liosdrumneil sa bliain dheireanach 1850i acht ní raibh aon teaghlach Ó Tiomáin sa bhaile i 1820i. I gceann de na Famine Relief Programmes dáileadh roinnt bheag talamh agus tugadh ceart do thionóntaí as Tigh Baethin móin a bhaint i bportach Liosdrumneil. Dá bhrí sin, tá gach aon chúis a chreideamh go bhfuil cuid gaol idir na Tiomáini i Liosdrumneil agus na Tiomáiní i dTigh Baethin; go mór mór an teaghlach de Mícheál Ó Tiomáin. Tá ceart fós ag an teaghlach Ó Tiomáin i dTigh Baethin móin a bhaint sa phortach i Liosdrumneil. Ar an lámh eile, tá fianaise gur tháinig an dara teaghlach Ó Tiomáin (Frank Timon’s) as Maigh Eo ag an am céanna.    

 Polaitiócht agus An teaghlach Ó Tiomáin

Níl beagán fianaise gur casadh an teaghlach Ó Tiomáin go díreach le polaitíocht san 18ú nó sa 19ú haoiseanna. Go deimhin, bhí fáscadh polaitiúil agus cultúr bainte de na daoine chomh mór sin, agus go mór mór sna laethanta peannaideach, nár fáisceadh a mhothú polaitiúil nó cráifeach cor ar bith. Ar an lámh eile, bhí sé tuigthe go soiléir go raibh an teaghlach gaelach i ndearcadh agus an teanga agus thuig siad leis na Fíníneachas agus Conradh na Talún. Acht mar i gcéanna le go leor teaghlaigh in Éirinn ag an am sin chuaigh cuid Tiomáiní san RIC agus an DMP agus chuaigh Tiomáiní éigin thar lear agus d’oibrigh siad san Constáblacht Bhriotanach.

 Bhí sé sin sothuigthe mar ní raibh mórán obair le fáil in Éirinn ag an am sin. Acht tar éis an Éirí Amach Dé Domhnaigh Cásca athraigh a lán den teaghlach i dtreo Poblachtachais.

Go mór mór m’athair, Pádraic Ó Tiomáin (1902 – 1977); tháinig sé chun bheith ball den IRA  nuair a bhí sé ina mac léin ag foghlaim ábhar dochtúra. Taispeánann an scéal seo a leanann, mar a dúirt Nora Timon (1916 – 2007) liom,  an chaoi a ndearna dílseacht teaghlaigh ionracas le dílseacht pholaitiúil.

Ar thaobh amháin, chuir athair Nora, (John Timon), isteach sa RIC 1 1888 agus d’oibrigh sé i dTiobraid Árann, i nGaillimh agus Maigh Eo, áit ar cuireadh chun cinn é i 1912. Ar an taobh eile, thóg m’athair ball den IRA sa bhliain 1919.                        

 

 

Diaspóra 18ú agus 19ú hAoiseanna

 Tá  sé cinnte gur chuaigh a lán Tiomáiní as Tigh Baethin thar lear san 18ú agus 19ú haoiseanna. Bhí deichniúir nó cúig pháistí déag i ngach teaghlach agus bhí easpa oibre chomh donna sin gurb imirce an t-aon slí amach don chuid is mó de na daoine óga. Tá sé an dheachair cuntais áirithe a fháil ar na himircí seo acht tá sé tuigthe go soiléir ag comhaltaí an teaghlaigh gur chuaigh a lán comhaltaí thar lear go Sasana nó Meiriceá. Ag breithniú ar 19ú haois daonáireamh  sa An Bhreatain Mhór nó Meiriceá,  tá sé soiléir gur chuaigh a lán Tiomáiní as Ros Comáin thar lear acht níl eolas sna cuntais maidir leis an bparóiste inar rugadh siad. Acht tá léire ann gur tháinig cuid acu as Tigh Baethin nuair a léamh tú na hainmneacha Críostúil a úsáidtear; ainmneacha mar Michael, Edward, John agus Patrick ar na buachaillí agus Catherine, Margaret, Mary agus Winifred mar ainmneacha ar na cailíní. Tá sé réasúnta teacht ar an tuairim gur bunadh teaghlaigh mar seo as Tigh Baethin, agus go mbeadh gaol leis na Tiomáini i Tigh Baethin. Acht ag an am seo níl aon chinnteacht  ann agus mar sin níor chuir mé iad sa Chrann Teaghlaigh Ó Tiomáin. B’fhéidir nuair a fheabhsófar inneall cuardaigh beidh muid an ann na teaghlaigh seo a ionannaithe.             

Ar an lámh eile, is féidir ginealach a chine siar go Tigh Baethin leis a lán teaghlaigh sa Bhreatain Mór agus Meiriceá  agus mar sin de a lán tíortha trasna an domhain. Tá níos mó ná dhá mhíle daoine ar Ghéaga Ginealaigh Ó Tiomáin faoi láthair; tá gaol fola ag an gcuid dóibh leis na Tiomáiní i dTigh Baethin. Is cuma conas a thaisteal siad bhí turas deachair acu ó Tigh Baethin go Meiriceá nó go dtí An Bhreatain Mhór ar a laghad. Is tábhachtach a gcuimhneamh gur an t-aon mhodh taistil a bhí acu ná taisteal poiblí a tharraingeodh cóiste capaill. De ghnáth thóg an taisteal trí nó ceithre lá go Baile Átha Cliath. Tar éis sin  chuaigh díreach go An Bhreatain Mhór nó Meiriceá agus thóg an taisteal sin trí nó ceithre seachtaine. Ní ionadh nach dtiocfadh siad ar ais; an chuid is mó acu.

 Cuntais Achomair de Theaghlaigh Ó Tiomáin

sé soiléir ó mo thaighde gur teaghlach an tugtha chun cruinne, teaghlach inniúil agus daoine dlúsúil aba na Tiomáiní. Níl sé socair a saolta a léiriú trasna ceithre aois agus ní mó ná sin níl a fhios agam na deacra a bhí acu tríd a saolta ná bhfuil fios agam ar a ngníomhartha nó a dteipeanna. Acht mhair siad troime na péindlíthe agus scrios an gorta mór agus naoi n-aoiseanna ina dhiaidh sin tá siad ag feirmeoireacht sa Tigh Baethin; éacht tábhachtach ann féin. Acht níl sé sin an iomláin. Inniu tá teaghlaigh Ó Tiomáin rathúil trasna na hÉireann, sa Bhreatain mhór, sa mhórthír an Eoraip, i Meiriceá agus san Astraláise a bhfuil ginealach a chine acu siar go Tigh Baethin.                                   

  Go príomhúil, is cosúil go raibh an teaghlach Ó Tiomáin sláintiúil san iomlán trí na haoiseanna. Theip mé fianaise a fháil go raibh aon tograch ginealaigh do thinneas nó éagruth sa teaghlach. Dhealródh an scéal freisin go raibh na fír tréan, láidir agus dea-dhéanta agus tríd is tríd dathúil. Chuir Nora Ní Thiomáin ( 1916 – 2007) síos ar na fír Ó Tiomáiní mar seo a leanas: “Bhí siad ard, tréan, dathúil, bíogúil agus beagán tugtha don deoch cuid acu”.  Níl mé an ann a rá gur cuidiú mo thaighde leis an méid a dúirt sí; gan amhras, bhí fadhbanna dí ag beagán acu agus sin é. Acht tá sé fíor gur cailleadh an oiread sin daoine óga Ó Tiomáiní san 18ú agus 19ú haoiseanna trasna na hÉireann agus sa An Bhreatain Mhór. Níl agam acht beith ag ceapadh gur tuberculosis an phríomhchúis do na básanna roimh am; bhí tuberculosis forleathan trasna na hÉireann agus An Bhreatain Mhór ag an am sin. Gan amhras, cosúil leis an chuid is mó de teaghlaigh eile bhí a ndóthain bróndrámaí acu – oil a fhágadh san almóir.                             

Maidir le deis oibre agus na gairmeacha léannta tá sé soiléir go bhfuil cuntas an teaghlaigh Ó Tiomáin go maith. I dtosach, feirmeoirí aba iad agus tá cuid den teaghlach ag feirmeoireacht i Ros Comáin fós. Acht ba mhór dóibh  béim a chuir ar oideachas, go mór mór tar éis an ghortha mór. Chuaigh a lán Tiomáiní (buachaillí agus cailíní) go coláiste oiliúna chun céim a bhaint amach mar mhúinteoirí. Ba ríthábhachtach leo ceird na scríbhneoireachta mar is soiléir as na sínithe sna cuntais daonáireamh 1901. Lean an bhéim  ar oideachas sna haoiseanna níos faide anonn sna teaghlaigh Ó Tiomáin i Meiriceá, An Bhreatain Mhór agus Éire.

Tríd an 20ú haois gabhadh baill den teaghlach Ó Tiomáin i ngach ceird atá ann; oideachas, eolaíocht, leigheas, innealtóireacht, gnó, airgeadas, lónadóireacht, sábháilteacht, na meáin agus na healaíona. Bhain go leor acu buaic na hardréime sna proifisiúin a toghadh siad. Cuireadh cuid acu gnóthaí rathúil ar bun trasna na mblianta. Níl an treoshuíomh teaghlaigh i dtreo sagartacht agus ord beannaithe a bhí starraiceach sa 20ú haois chomh sonrach is a bhí. B’fhéidir go bhfuil an sceipteachas Timon of Athens a athnochtadh aníos!!

                              

 

 

 

 

 

An Gorta Mór i Tí Baethin

Vivian Ó Tiomáin

Vivian Timon

Rinne an Gorta Mór scrios uafásach ar pharóiste Tí Baethin. Bhí na feirmeacha beag –idir 2.5 go dtí 10 n-acra ar an meán agus an chuid is mó de faoi phrátaí; sna feirmeacha is mó bheadh 2.5 acraí faoi choirce. De ghnáth bhí an coirce a bhualadh go moch sa gheimhreadh agus díolta roimh ‘Lá Gála’ chun an cíos a íoc don tiarna talún. Go dtí sin, ba é an práta príomh bia na ndaoine sa pharóiste seo chomh maith le timpeall dhá mhála de mhin choirce. Bhí an áit chomh sonrach as a prátaí de réir mar a dúirt na spailpíní as Maigh Eo agus iad ar a mbealach soir ag lorg obair:

 

Fataí san oíche,

Fataí sa lá,

Agus má éiríonn meán oíche,

Fataí do gheobhainn.

 

Bhí an béile déanta as cuid den choirce a bhí sábháilte tar éis an chuid coda is mó   díolta. Acht bhí an chuid is mó den bhéile bruite – timpeall dhá chupán nó aon naigín (ba é an naigín an t-aon soitheach i gcistin na ndaoine bochta ag an am sin) i bpota mór uisce.

Praiseach fhíor thanaí ab a é. Caitheadh na prátaí bruite ar an mbord agus shuíodh an líon tí ag an mbord chun an béile a ithe. Cuireadh an phraiseach i mbáisíní láidir adhmad agus thum gach duine sop sa phraiseach (dea-bhlasta) chun é a smearadh ar phrátaí a bhí an craiceann  bainte daoibh.

Ar laethanta speisialta, mar shampla, nuair a bhíodar ag baint an coirce nó na laethanta nuair a bhí siad ag cur an choirce isteach san iothlainn agus na comharsana á gcuidiú í grúpaí, darb ainm meitheal, is é leite a tugadh dóibh mar bhricfeasta agus ‘Col Ceannann’ nó ‘Calaidh’ mar dhinnéar agus prátaí arís  sa tráthnóna le bláthach.

 Nuair a chuaigh an feirmeoir agus a teaghlach go dtí an gort, chun na prátaí a bhaint, d’fhan siad sa ghort an lá ar fad agus nuair a bhí gá acu dinnéar a ithe las siad tine agus cuireadh síos an ‘pristéal’ chun na prátaí a róstadh.               

Nuair a tháinig an dúchan i ‘mallaithe 47’ chuaigh na feirmeoirí amach sa Mheitheamh agus chonaic siad na gais prátaí chomh dubh le gual. Cheap siad ar dtús gur sioc a ba chúis leis.  Sa bhliain sin ní raibh siad ró dhona mar bhí prátaí acu acht bhí siad an-bheag – ‘póiríní’ a bhí ann agus rangaigh siad sa mhéid ó ubh puiléid go tomhas airne. Bhí coirce an mhaith sa pharóiste seo acht bhí an chuid is fearr díolta san fhómhar mar bhí an praghas tarraingteach.  Níor choinnigh siad mórán ach an síol  i gcomhair an earraigh.

 

Mar sin féin, níor cailleadh morán sa bhliain sin mar d’ith na daoine bochta a lán cearc, gabhar, laonna óg, agus éanlaithe fiáine anois is arís. Ba é coir uafásach éanlaithe fiáine a mharú mar bhí gníomhaire an tiarna talún i ngach ceantair. 

 

Acht thug ’47 tuilleadh mí-ádh agus anró. Is ansin a thit na daoine bochta in umar na haimléise. Bhí na póiríní curtha sa talamh, cuid acu curtha mar shíol a chroitheadh cé go raibh na póiríní ró beag a chur mar is de ghnáth i ndromanna leis an ‘suibhín’. Bhí toradh maith ar na gais prátaí  ar dtús acht tar éis tamaill i mí Meitheamh tháinig an dúchan ar ais acht amháin i dtalamh bán nach raibh saothraithe le fada an lá. 

 

Sa bhliain sin rinneadh scrios mór ar na daoine. An beagán i ngach baile a raibh tréan agus na daoine a raibh ór i gcnap acu (ór a choinneáil i dtaisce  acu i gcóir dáil a iníon) roinn siad le comharsana níos lú ámharach go dtí gur tháinig an fiabhras agus é a leathadh. Bhí an fiabhras leitheadach tar éis na Nollag agus bhí a lán teaghlach glanta amach sna bailte beaga i dTí Baethin. Bhí gach rud ite, ainmhí de gach cineál, laonna, caoirigh, gabhair agus asail agus bhí foghail déanta ar thréad cóngarach freisin ag na daoine bochta a bhí in anchaoi.    

 

Cabhraigh na feirmeoirí toiciúla sa pharóiste, mar shampla na Gallaghóirí as Aghacurín agus feirmeoirí eile, a gcomharsana acht ní raibh cead ag na daoine bochta dul isteach sa teach ar eagla go dtógfaidh siad an fiabhras leo. Bhruith siad pota ollmhór leite agus ansin dhoirt siad an leite i dtrachanna mór i bhfad ón teach. Chruinnigh na daoine bochta le chéile agus bhí cuid acu ag fáil bháis cheana féin chun an leite a thabhairt abhaile dá bhean chéile agus páistí a bhí stiúgtha leis an ocras.

 

Uaireanta, d’ith duine mífhortúnach ró mór agus mharaigh an bia é. Bhuail scread na mbaintreach nua agus na leanaí dílleachta tríd an cheantar ar oíche sheaca agus iad ag coinne abhaile a nathair le bia. Itheadh ainmhí marbh uaireanta san am sin, mar shampla asail marbh, gabhair marbh, agus ainmhí eile.

 

Dúradh  gur thug máithreacha éigin fheoil leanbh marbh do na páistí eile sa teallach, ag ligean orthu go bhfuair a nathair í as teach mór éigin. Dhiúltaigh an scéalaí ainmneacha na ndaoine sin a chur an muid ar eolas dúinn; Chroith sé a cheann agus dúirt sé “Táid uileag  san uaigh anois agus fág marbh iad”.      

Is i rith an ghorta móir a líonadh an reilig i dTí Baethin. Ní raibh lá sa tseachtain nach raibh 30 nó 40 adhlactha sa reilig, cuid acu san oíche. Nuair a fuair duine bás ag an am sin, de ghnáth cuireadh an corp i scriúta nó i mála sean agus nuair a bhí sé dorcha tugadh an corp don chomharsa béal dorais. Bhuaileadh cnag ar an doras agus d’fhág siad an corp ar an dtalamh agus d’imigh siad. Fuair na daoine sa teach sin cúpla comharsan agus d’fhág siad an corp os coir a comharsan béal dorais agus mar sin de go dtí an teach deireanach i ngar don reilig. Chuala na daoine sa teach deireanach  an cnag ar an doras. Bhí fios acu cad a bhí ar siúl; Chuir siad glaoch ar a gcomharsana agus ar aghaidh leo go dtí an reilig.

Tógadh lánta, spáda, sluaistí agus coinnle feaga agus rómhair siad uaigh d’íobartach eile de ‘John Bulls Kindness’.  Choinnigh na glaonna seo daoine a bhí cónaithe i ngar don reilig gan codladh oíche i ndiaidh oíche mar bhí siad ag cuireadh corp i dtalamh tríd an oíche.

Ní raibh sé neamhchoitianta bean a fheiceáil ag dul tríd an mbaile, Tí Baethin, agus cliabh ar a droim agus beirt leanbh marbh sa chliabh aici agus í ag dul go dtí an reilig. Nuair a bhí sí críochnaithe ag cur na leanaí sa talamh bhain sí neantóga agus líon sí an cliabh leo chun iad a bhruith sa bhaile agus a ocras a bogadh. Ró mhinic bhí sí faighte ar thaobh an bhóthair agus sú glas na neantóg ar a bhéal. Níl aon bhaile sa  pharóiste nach bhfuil fothracha tí le fheiceáil. Dá n-iarrfaí orthu  “Cé` hiad a chónaigh sa teach sin” An freagra a gheobhaidh tú. “Beannacht Dé orthu, thóg an Gorta Mór iad acht chuaigh cuid acu thar lear ar longa nach raibh sábháilte”. Níor labhair na sean daoine madair le teaghlaigh a bhí scriosta amach is amach le hocras agus eisimirce. An freagra coitianta ná “Níl aon daoine leis an ainm sin sa pharóiste anois”.  

 

Aistrithe ón leagan Béarla le Vivian Ó Tiomáin.        

 

 

Na hEacha sióga as Aughacurín

Vivian Ó Tiomáin

Vivian Ó Tiomáin

Sa bhaile beag darb ainm Aughacurín, Bealach A Dóirín, bhí lochán nó loch an bheag darb ainm ‘Poillín a Bhric’. Dúradh go raibh sé ceangailte le habhainn faoi thalamh atá ag gabháil ó thuaidh go ‘Tobar Lissian’, ceithre míle nó mar sin ó Aughacurín.

Is le feirmeoir darb ainm Ó Gallaghóir an talamh ina bhfuil an lochán seo.  Deirtear gur lochán an mhaith é le haghaidh breac agus éisc eile fiú amháin níl sé níos mó ná tríocha slat ar leithead.

Roinnt blianta ó shin, bhí láir an deas ag seanathair Ó Gallaghóir. De ghnáth, bhíodh sí ar féarach í dtalamh in aice an locháin. Bhí an talamh an-féarach in aice leis an lochán. Geimhreadh amháin, bhí iontas air mar bhí an láir shearraigh agus níor thug sé í go dtí an stail agus bhí sé cinnte nach raibh aon stail i ngar dí. I dtosach an earraigh bhí searrach deas ag an láir. Bhí an feirmeoir í gcruachás ar fad. An bhliain ina dhiaidh sin, bhí searrach eile ag an láir agus bhí an feirmeoir i gcruachás mór uair amháin eile.

Bhí cosúlacht mhaith ag an gcéad searrach agus bhí cuma air go raibh braon den fhuil mhór inti. Sa tríú bliain bhí searrach eile ag an láir. Bhí an feirmeoir í gcruachás níos mó ag an am seo agus labhair sé le seanduine a bhí i ngar dó.

Ní raibh iontas ar bith ar an seanduine. “Ná bíodh buairt ort” arsa an seanduine; “bíodh bródúil mar i gceann tamaill beidh an capall is fearr sa tír agat”. Nach bhfuil a fhios agat go n-éiríonn na capaill síoga as ‘Poillín a Bhric’ gach oíche ag lorg féarach. Níor chuala Ó Gallaghóir an scéal sin cheana acht anois chreid sé gur fíor é mar bhí na searraigh aige ansin le feiceáil.

Chuir an seanduine fainic ar Ó Gallaghóir gan cur  isteach ar na capaill síoga nó bheadh sé brónach. Fear óg ab ea Ó Gallaghóir ag an am sin agus bhí dúil mhór aige agus ag a deartháireacha i gcapaill agus bhí siad ábalta capall allta a smachtú i gceann tamaill bhig. D’inis sé an scéal faoi na heacha síoga dá a dheartháireacha. Shocraigh siad go ndéanfaidís faire na hoíche ag uainíocht ar a chéile, an t-earrach ina dhiaidh sin.

Oíche amháin, bhí duine den na deartháireacha ag faire san airdeall. Ar uair an mheán oíche chuala sé capall ag seitreach i ngar do ‘Poillín a Bhric’. Bhí fhíos aige go raibh an láir agus na searraigh ar féarach céad slat nó níos mó ón áit a raibh sé ina sheasamh. Thug an láir agus na searraigh freagra don tseitreach a chuala siad.

Choinnigh an fear óg súil ghéar ar an lochán agus chonaic sé each dubh fíor álainn le fionnadh lonrach ar féarach in aice an lócháin agus bhí an láir agus na searraigh ag dul ina threo. Go díreach ina dhiaidh sin, ghlaoigh sé ar a dheartháireacha, chuir siad téada le chéile agus thosaigh siad ag rith go dtí an lochán chun an t-each agus an lochán a choinneáil óna chéile.

 

Cheap siad go mbeadh siad ábalta an t-each a thógáil. Tar éis tamaill, tháinig an t-each i dtreo an locháin, agus ag an am céanna nuair a d’iarr siad greim a fháil air, léim sé os a gcionn agus rinne sé seitreach fhiáin. Léim sé isteach sa lochán agus snámh sé go dtí an lár. Lean sé ag seitreach go dtí gur tháinig na trí shearraigh faoi a dhéin do agus a chosa in airde leo. Tumadh sa lochán iad agus an láir ina ndiaidh. D’imigh siad as radharc sula raibh fios ag na buachaillí cad a bhí ag tarlú.   

 

Bhí siad an brónach agus céasta. An lá arna mhárach d’inis Ó Gallaghóir an scéal don seanduine. “Nach ndúirt mé leat gan cuir isteach ar na capaill sin agus go mbeadh saibhreas an tsaoil agat astu” arsa an seanduine. Tóg do dhiallait agus do shrian anois agus imigh síos go ‘Lissian Well’. “Tá gach seans go n-éireoidh leat do láir a fháil acht ní fheicfidh tú na searraigh arís go deo”.  Rinne Ó Gallaghóir mar a dúirt an seanduine agus fuair sé an láir ar féarach ar bhruach na habhann in aice ‘Lissian Well’. Ní raibh rian ar bith ar na searraigh agus as sin amach ní fhaca duine ar bith an t-each álainn i ‘Poillín a Bhric’.

 

Aistrithe le Vivian Ó Tiomáin ón leagan béarla.            

 

 

 

Stair de Thigh Baethin

Vivian Ó Tiomáin

 

Vivian Timon

Is é Tigh Baethin ceann den pharóiste is sine in Éirinn. Tá sé i dtuaisceart Ros Comáin idir Dún Gar agus Bealach A Doirín. Faoi láthair, is paróiste beag é acht sa seanreacht bhí sé níos mó ag síneadh ó Mhainistir na Buaile go Caisleán Riabhach ar thaobh amháin agus ó Dhún Gar go Baile na hAbhann, i gContae Mhaigh Éo, ar an taobh eile. 

Fuair Tigh Baethin a ainm ón mainistir tógtha ag Easpag Baethin ar a thuras ó Chruacha (seacht míle taobh thoir de Thigh Baethin) go Maigh Éo.  Bhí aistear Naomh Pádraic agus a chomrádaí tríd gleann Tigh Baethin. Ar a mbealach siar tríd an ngleann chonaic siad coimhlint fhuilteach idir beirt thaoisigh a bhí ag troid mar is gnáth faoina tréada. Bhí an pháirc ina raibh an troid ar siúil dearg le fuil agus bhí a lán daoine marbh nó ag fáil bháis ar an dtalamh.  Go dtí an lá atá inniu ann, an t-ainm a chuir na sean daoine ar an mbaile sin ná Gort na Fola (Gortnafulla), agus bíonn faitíos ar gach aon duine ag gabháil thart dóibh ar eagla go d’fheicfidís  taibhsí ag troid, mar a deirtear. Taobh thoir den pháirc sin tá an baile darb ainm Baile na Fola, an áit ar thosaigh an troid. 

Sheas Naomh Pádraic agus a chomrádaí ag féachaint ar an marú uafásach ar feadh tamaill beag. Ansin d’ardaigh sé a bhachall agus thosaigh siad ag guí. Nuair a chonaic na taoisigh na strainséirí agus na héadaí aisteach a bhí orthu, chuir siad deireadh leis an troid agus chuaigh siad ina dtreo. Chaill siad a ndúil i dtroid agus díoltas nuair a labhair Naomh Pádraic leo go breá bog. Tar éis tamaill bhí siad ina seasadh le chéile go ciúin socair ag éisteacht leis an bhfear anaithnid a choinnigh draíocht iasachta orthu.   

Nuair a bhí an ghrian ag dul faoi, thug an taoiseach áitiúil cuireadh do Naomh Pádraic agus a chomrádaí a dhún a úsáid mar áit chónaithe le linn a gcuairt sa cheantar. Lios Adhain (The Fort of the Fire) an t-ainm ar an dún sin mar dúradh gur las Naomh Pádraic tine ann mar a rinne sé ag Baile Shláine.  D’fhan Naomh Pádraic sa cheantar ar feadh tamaill agus d’éirigh leis Críostaí a dhéanamh de na taoisigh agus a lán daoine eile sa pharóiste. Mar ba dual dó mhúin sé dream beag ar leith agus oirníodh ina sagairt iad ina dhiaidh sin. Chuir an taoiseach i ndúil do Naomh Pádraic an méid dúiche ar a raibh sé i gceannas agus as sin amach tógadh Baethin i gceannas spioradálta ar an dúiche céana; choisric Naomh Pádraic Baethin mar easpag ina dhiaidh sin.

 

D’fhan cuid de na compánaigh rómhánach sa pharóiste a bhí ag taistil le Naomh Pádraic nuair a d’imigh sé níos faide siar. Dúradh gur óna Rómánaigh sin a bhfuair Baethin agus a chuiditheoirí an mheabhraíocht teach cloch a thógáil. Roimhe sin, bhí a dtithe déanta as adhmad agus tógtha ar bharr na ndúnta; tá na fothraigh líonmhar fós. Tá a n-ainmneacha ar na bailte beaga sa pharóiste, mar shampla, Lios ar gcúl, Lios a Coirce agus Lios Dubh.  

 

Bhí an teach a thógadh Baethin  i ngar do Ghort na Fola, stáitse an chatha; tá fothrach an tí sin i reilig Tigh Baethin. An t-aon pháirt atá ina sheasamh anois ná cuid den bhalla mór agus páirt den bhinn. Dar le seandaoine an pharóiste bíodh na taobh ballaí níos faide agus bhí na boghtaí faoi thalamh folamh agus de ghnáth ar laethanta sochraide rinne daoine cuairt ar na boghtaí sin.

 

De réir an scéalaí bhí a lán manach ag Baethin agus bhí siad ina gcónaí i mbotháin bheaga  in aice na mainistreach. Thaispeáin sé don scríbhneoir na háiteanna i bpáirceanna i ngar don mhainistir a nochtadh teallaigh na mbothán in ar chónaigh na manaigh. Dúirt sé go raibh na botháin i  ngar dá chéile agus gur shín siad i líne díreach ar an dtalamh níos mo ná 500 slat. Nocht na feirmeoirí na teallaigh seo nuair a rómhair siad domhain chun an chré a fháil agus é a dó mar leasú, seasca nó seachtú bliain ó shin.  

 

Go dtí daichead bliain ó shin an t-aon leasú a bhí ag na feirmeoirí ná cré dóite; Cuireadh fóidíní lasta ar an dtalamh agus ansin cuireadh daba créafóige nó dairteanna créafóige ar na fóidíní. Ansin scaipeadh an luaith ar bharr an talamh. I rith obair curadóireachta fuair feirmeoir Crois ór a bhain le hEaspag éigin fadó. Tugadh go hEaspag Ail Finn é.  

 

Bhí an talamh ar an taobh theas den mhainistir agus na botháin manach an mhaith agus bhí úinéireacht an talaimh sin ag Baethin agus an mhainistir. Shaothraigh na manaigh an talamh sin agus bhí lios acu féin; Lios a Coirce. Dúirt an scéalaí liom an chaoi a mhairfeadh na manaigh ná gur mheil siad a ngráinne go plúr ag úsáid brónna.  Fuair na feirmeoirí na brónna sin  i ngach áit thart timpeall  botháin na manach. Dúirt sé gur chuala sé na scéalta sin cois tine nuair a bhí sé óg. Go deimhin níor léigh sé aon leabhar faoi na rudaí sin. Dúirt sé freisin gur fear cliste aba Naomh Pádraic mar d’fhág sé easpag i ngach áit ina raibh taoiseach chun éad a sheachaint idir eatarthu.

 

Lean mainistir Baethin mar theach pobail sa pharóiste go dtí an seachtú haois déag nuair a dódh é. Dúradh gur ba é na Ffrenchs a dhóigh é; tá a dteach (Teach Mór) i ngar do Thigh Baethin. Dúirt an scéalaí gur tháinig na Ffrenchs le Cromwell agus saighdiúirí aba iad. Shocraigh siad síos i Ros Comáin agus ghabh siad Caisleán Uí Gadhra. D’athraigh siad ainm Dhún Gadhra go Frenchpark.

Nuair a dódh an mhainistir thóg muintir na háite teach pobail nua ar thalamh leis O Connor Don sa bhaile arb ainm Carragarriffe. Foirgneamh beag aba é agus lean sé acht glún amháin. Níl fágtha anois acht carnán clocha i gcoirnéal na páirce. Tuigim gur úsáideadh na clocha sin ar na bóithre áitiúla. Ní raibh a fhios ag an scéalaí an fáth gur tógadh an séipéal nua i ngar d’ fhothracha na mainistreach acht b’fhéidir gur áit níos oiriúnú é.  

 

Chomh fada siar leis an ochtú haois déag tógadh teach pobail nua i bpáirc O Connors in aice le láithreán an tsean séipéil. Ba theach fada ceann tuí é agus lean sé mar theach pobail an pharóiste go dtí nócha bliain ó shin nuair a tógadh séipéal nua ar eastát De Freyne i ngar d’fhothracha an sean mainistir. Úsáideadh an sean teach pobail mar an cead Scoil Náisiúnta i d’Tigh Baethin go dtí 1914.                                

    

Tá an reilig thart ar fhothracha na mainistreach fíor shean. Úsáideadh cuid acu mar áit adhlacadh do na manaigh a bhí ann i rith saol Naomh Baethin acht tar éis sin úsáideadh an reilig mar áit adhlacadh sa pharóiste. Rinneadh uaigheanna taobh istigh de na fothracha agus na boghtaí faoi thalamh. Tá an reilig lán anois agus anchaoi air.        

      

Bunús an Shloinne Ó Tiomáin

 

Vivian Ó Tiomáin

Vivian Timon

Tá sé an deacair a bheith cinnte maidir le bunús nó ciall a bhaineann leis an sloinne Ó Tiomáin ná aon ainm teaghlaigh eile ach an oiread. Tairgeann staraithe teaghlaigh agus daoine araltach a lán moltaí faoi bhunús a thabhairt le hainmneacha ach tá an chuid is mó dóibh gan bhrí agus comhsheasmhacht; go deimhin níl aon fhianaise loighciúil nó creidiúint maidir leis na dearbhuithe a rinne siad mar gheall ar bhunús an sloinne Ó Tiomáin.

 

Tá fianaise scríofa go raibh an teaghlach, Ó Tiomáin, lonnaithe i dTí Baethin i 1700 (Elphin Diocesan Survey, 1749); ar an taobh eile, tá fianaise láidir scéalta go raibh an teaghlach ina gcónaí sa pharóiste, Tí Baethin, chomh fada siar leis an mbliain 500 (Edward Timon, 1918). De bhrí go bhfuil an sloinne, Ó Tiomáin, focal ón gCeiltis ní hé sin is é a rá go bhfuil an teaghlach Ó Tiomáin Ceilteach; ach b’fhéidir go bhfuil sé fíor.  Is é spéis áirithe go dtógann aistriú an fhocail Ó Tiomáin i mbéarla an míniú céanna is atá i a lán teangacha Eorpacha.  An míniú atá air ná tiomáinim, stiúraim, nó fear stiúrach.

 

Tá an míniú ceanna ar an sloinne Ó Tiomáin sa bhFraincís (Timonier), Spáinnis (Timonel), Catalan (Timoner), Galician (Timoneiro), Portaingéilis (Timoneiro), Iodáilis (Timoniere), agus Gréigis (Τιμων); i dteangacha éigin eile in  Oirthear na hEorpa (Slóvacach,  An Ungáir agus An Albáin) agus teangacha An Bhailt tá fréamh an fhocail ‘ fear stiúrach’ Timon, sa leagan béarla. Tá an sloinne Ó Tiomáin coitianta sa Fhrainc, An Spáinn, An Iodáil (Tuaisceartach) agus an-choitianta ar fad i bpáirteanna den Ghréig, An Bhulgáir, An Romháin agus An Ungáir agus freisin i nGleann na Réine i ndeisceart na Gearmáine agus An Ostair. Is fiú a thabhairt faoi deara go bhfuil na tíortha seo scaipthe ar chúrsa an imirce cheilteach trasna na hEorpa i rith tréimhse Le Téne (500 – 700 BC), tar éis a bheith faoi líon mór daoine le linn tréimhse Hallstatt. Nuair a scaradh na Ceiltigh trasna na hEorpa chuir siad fúthu in a lán tíortha trasna na Mór-roinne agus chuir siad ar bun cultúr ceilteach éagsúla sa  Fhrainc agus sa Spáinn i dtosach bliana an chéad aois. Scaradh dreamanna éagsúla go dtí An Bhreatain Mhór agus Éire faoi dhéin na tréimhse deiridh a imirce. Tháinig a lán Ceiltigh go hÉirinn as An Spáinn.  

 

Tá sé suimiúil a thabhairt faoi deara gurb é béasa agus bealaí na gCeilteach sloinne a thabhairt ar theaghlaigh a raibh baint leis an obair a rinne siad. Mar sin de, scairteadh teaghlaigh nó líon tí a d’oibrigh mar fhir stiúrtha nó tiománaí an sloinne Timon. Ag an am sin, roimh aireagán an chompáis, chaitheadh  fir stiúrtha nó tiománaí a bheith éirimiúil agus eolach mar chaitheadh siad stiúradh agus teorainn a leagadh amach ag úsáid a gcuid eolais ar eolaíocht na realtaí agus leagan amach coibhneasta na gealaí agus na réaltaí:  ‘stellar positioning’ mar a deirtear a theastaigh scileanna áirithe uathu. Mar sin de, teaghlaigh ar a dtugadh an sloinne Ó Tiomáin chaithfidís a bheith fíor-éirimiúil amach is amach.  

 

Tá sé dealraitheach san iomlán go bhfuil bunús ceiltigh ag an sloinne Ó Tiomáin agus gur éirigh an sloinne Ó Tiomáin as an nós ceiltigh sin; féach ar Ó Tiomáin litrithe san aibítir Oghamchraobh san alt “A Portrait of the Timon Family”. An comhthoradh den téis seo ná nach bhfuil aon ghaol fola idir  mórán teaghlaigh ar ab ainm Ó Tiomáin, i mórthír na Eoropa, sa Bhreatain Mhór, nó in Éirinn.         

An Sloinne Teaghlaigh Ó Tiomáin in Éirinn 

Tá sé scríofa sa seachtú agus ochtú déag aois go raibh Tiomáiní ina gcónaí i lár Ulaidh (Contae Fhear Manach agus An Cabhán), i lár Laighean (Cill Mhantáin, Cill Dara agus Ceatharlach) agus Connachtach; ní raibh an sloinne neamhchoitianta i Maigh Eo, Sligeach agus Ros Comáin. Tá sé suimiúil a thabhairt faoi deara gur tháinig na Ceiltigh go hÉirinn ag teacht isteach tríd inbhear na Sionainne. B’fhéidir nach é comhtharlú go bhfuil baile agus baile mór i gContae An Chláir agus Contae na Gaillimhe ina bhfuil an sloinne Ó Tiomáin iontu; mar shampla, Ennistimon agus Drumaghtimon i gContae An Chláir agus Áth-Tiomáin i gContae na Gaillimhe.

         

An Teaghlach Ó Tiomáin i dTi Baethin

Maidir le bunús an teallaigh Ó Tiomáin i dTi Baethin tá fianaise imthoisceach agus scéalta go raibh an teaghlach sa pharóiste chomh fada siar go dtí an cúigiú haois; comhtharlaíonn é le teacht Naomh Pádraic san áit agus mainistir a chuir ar bun. De réir dealramh fuair Ti Baethin a ainm ón mainistir sin agus bhí an chéad easpag, darb ainm Baethin, mac de Lallocc, a bhí ina deirfiúr le Naomh Pádraic. Is é ainm Tibohine comhchiallach galldaithe den seanbhaile gaelach darb ainm Tigh Baethin. Tá alt forleathan ar stair na háite agus cuairt Naomh Pádraic ann scríofa ag Eamonn Ó Tiomáin (1918). Tá scéal na háite a bplé go mion san alt sin go bhfuil gach aon dealramh go fuair sé an t-eolas óna thuismitheoirí – ó ghlúin go glúin mar a deirtear. Mar sin de, b’fhéidir go bhfuil an teaghlach Ó Tiomáin i dTi Baethin ón gcúigiú haois. Cuireann an réaltacht gur oibrigh Tiomáiní an talamh cois na mainistreach agus a fothracha,  faisnéis eile go raibh an teaghlach i dTi Baethin le fada an lá.              

                 

 

Lá le Pádraig

Pádraig Ó Tiomáin

Patrick Timon, my father, on retirement from Fairymount NS.

Lá mór, sa bhaile agus i gcéin, is ea Lá ‘le Pádraig. Lá Saoire Náisiúnach na hÉireann. Deirtear gach bliain go mbíonn gach comóradh, idir mórshiúlta agus taispeáint, níos mó, níos fearr agus níos taibhsí ná aon bhliain roimhe.

Ré na léirsithe agus na siúlta móra atá ann inniu agus tá mé ag ceapadh gur beag an tionchar a bhíonn ag cuid acu ar na cúiseanna a spreagann iad. Ach níorbh amhlaidh do mhórshiúil a bhí i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1903. Ba stairiúil an mórshiúl é. Rinne sé Lá Saoire Náisiúnach de Lá le Pádraig don chéad uair.

Ba é Conradh na Gaeilge a bhí i mbun a eagraithe. Ar ndóigh bhíodh siúlta móra agus paráidí ag an gConradh ar an 17ú lá de Mhárta roimhe sin ach ní bhíodh an lá ina lá saoire agus beag aird ná bean a bhíodh ag formhór mhuintir na cathrach orthu ach oiread. “Lá na Gaeilge” a thugtaí ar an lá gach bliain.

Sa bhliain 1903 a bhí an chéad mhórshiúil gur fiú mórshiúl a thabhairt air. Chruthaigh a thoradh é sin. Roimhe sin ní bhíodh aon rud ag dealú Lá ‘le Pádraig ó laethanta eile na bliana ach seirbhísí na hEaglaise ar maidin. Sa bhliain sin chinn Conradh na Gaeilge lá saoire a dhéanamh den lá. Rinne gach ball de Chonradh na Gaeilge cion fir. Chuadar thart ina ndreamanna ar fud na cathrach roimh ré ag seanmóireacht agus a rá go gcaithfeadh na tábhairní a bheith dúnta an lá sin chun go mbeadh lá saoire ag a lucht oibre agus gan ócáid mheisce a thabhairt do dhaoine. D’achainigh siad na siopadóirí a siopaí a dhúnadh ar an 17ú lá de Mhárta freisin.

Bhí fógraí ar fud na cathrach ag iarraidh ar na daoine, “Ná déanaigí obair,

ná déanaigí siopadóireacht, ná déanaigí ól Lá ‘le Pádraig”. Ní raibh aon súil go n-éireodh chomh maith leis an gConradh. Ach d’éirigh. Dúnadh an chuid is mó de na siopaí go mór mór na tithe óil.

Tháinig “Lá na Gaeilge” agus an mhórshiúil. Tharla gur Conradh na Gaeilge a d’eagraigh é bhí baill an Chonartha ar thús cadhnaíochta sa siúl. Ina cheannaire orthu agus ag siúl cúpla slat amuigh rompu bhí Uachtarán an Chonartha , Roscomáineach, darb ainm Dubhglas de hIde (Uachtarán na hÉireann 1939-1945). Bhí fear óg ar dhuine de na marascail an lá stairiúil sin. Pádraig Mac Piarais an t-ainm a bhí air. (Seachtain roimhe sin a thóg an Dochtúir de hIde an Piarsach mar Eagarthóir ar an “gClaidheamh Solais”).

Bhí bratacha á n-iompar in airde ag na dreamanna éagsúla a bhí páirteach sa pharáid ag comhairliú do lucht féachaint ar na cosáin: “Labhair Gaeilge”, “Gan teanga gan tír”, “Ceannaigh earraí Gaelacha”, etc. Dúradh go raibh an oireadh daoine amuigh ar an lá sin is a bhí lá sochraide Parnell.

Dúirt na páipéir nuachta an lá dár gcionn gur mhair an siúl mór uair is cúig nóiméad déag ag dul thar Oifig an Phoist – na daoine ag siúl go mear agus cúigear le chéile gualainn le gualainn i ngach líne acu. Ar aghaidh leo tríd an chathair agus nuair a shroicheadar Páirc Gabhann (Smithfield) bhí cruinniú gearr. D’admhaigh na nuachtáin nach bhfacthas cruinniú chomh mór leis i mBaile átha Cliath riamh roimhe. Triúr a labhair – An Craoibhín ar an gcead duine acu. Ina theannta sin labhair Ristéard Hazleton ón gCarraig Dhubh agus Tomás Ó Domhnaill, Feisire (an t-aon M.P.) den Irish Party ag an gcomóradh an lá sin. Loic Seán Réamonn agus Liam Ó Briain!! Níor fhéad siad bheith ann, mar dhea?

Ní gá dom a rá gur i nGaeilge a labhair An Craoibhín. Tabharfaidh mé sleachta as na hóráidí. “Déanfaidh an lá seo dhá rud; cuirfidh sé scanradh ar ár naimhde agus tabharfaidh sé misneach d’ár gcairde. A thrí nó a cheathair de bhlianta ó shin bhí ár gcairde gann agus ár naimhde iomadúil, ach inniu , buíochas le Dia, tá ár gcairde iomadúil…….Nílimid ag troid le duine ar bith ach leis na daoine atá ag troid linn, agus dar mo láimh, tá mé a’ ceapadh, tar éis an lae inniu, nach mbeidh mórán acu sin le fáil ….”.                   

“Cé hiad atá ag tabhairt onóra mar ba chóir do Naomh Pádraig agus ag iarraidh lá saoire a dhéanamh don lá seo….?”

“Cé hiad atá ag iarraidh gach rud a dhéantar in Éirinn a cheannach……?”

“Cé hiad atá ag troid in aghaidh an iomarca óil…..?”

“Cé hiad atá ag iarraidh ár dteanga féin a fhoghlaim agus a labhairt?”

“Cé hiad atá ag cur amach leabhair nua Gaeilge in aghaidh gach seachtaine ….. ag tabhairt litríochta agus stair do mhuintir na hÉireann…..?”

“Agus an t-aon fhreagra ar gach uile cheist: Sibhse, a lucht éisteachta; sibhse na Gaeilgeoirí. Leanaigí don obair. Tá sibh ag Tógáil Náisiúin. Ná ligigí na huirlisí as bhur lámha agus Bail Ó Dhia ar an obair.” Bualadh bos ar feadh 15 nóiméad.

Labhair an Feisire, Tomás Ó Domhnaill, i nGaeilge freisin. Dúirt sé gur léir go raibh Éire ag dúiseacht, go raibh dóchas agus misneach nua i gcroíthe na ndaoine. I mBéarla a labhair Risteárd Hazleton. Dúirt sé gur thaispeáin muintir na cathrach agus muintir na tíre go léir a bhí i láthair ar an lá sin go rabhadar ceangailte leis an rún daingean a rinneadar – teanga na hÉireann a shábháil. Dúirt sé, freisin, go raibh Lá Saoire Náisiúnta déanta de Lá le Pádraig an lá sin.

B’fhíor do. Tamaillín ina dhiaidh sin cuireadh dlí tríd an bParlaimint i Westminister ag déanamh Saoire Ginearálta de Lá Fhéile Pádraig agus cuireadh sreangscéal chuig an Dochtúir de hIde ó Londain lena chur in iúl do.            

  

Foilsithe ag Pádraig Ó Tiomáin, sa Irish Press, faoi Mhárta 17, 1973.

 

 

Cén fáth ar chuiread Conrad na Gaeilge ar bun?

Pádraic Ó Tiomáin

Patrick Timon, my father, on retirement from Fairymount NS.

Is iomaí duine in Éirinn inniu nach gcreidfeadh gurbh í an Ghaeilge gnáth-teanga Ceithre Mhilliún duine sa tír seo céad agus fiche bliain ó shin. Ach ba í. Agus is deacair, freisin, a chreidiúint gur fhoghlaim agus gur labhair breis agus trí mhilliún Éireannach Béarla idir na blianta 1861 agus 1891. Bhí an teanga ag fáil bháis chomh mear idir na blianta sin nach raibh, de réir Census sa bhliain 1891, thar mhilliún a leabhair a dteanga dhúchais.

Cén chaoi ar tharla an mhíorúilt sin? Caithfear dul siar go dtí 1825 nuair a chuir Coimisinéirí Oideachais in Éirinn cuntas agus tuairisc uathu ar staid an Bhéarla sa tír. Chuaigh dream i Sasana i mbun oibre. Bhí an t-teaspag Whately ina measc. Gineadh “Arrachtach” sa bhliain sin, 1825 agus rugadh sa bhliain 1831, é. An “Scoil Náisiúnta” a baisteadh mar ainm air. Chuaigh an “tanchúisne” i mbun oibre gan moil dá laghad.

Concas úr

Cén cuspóir a bhí ag an “scoil náisiúnta? An t-aon chuspóir amháin – an Teanga Ghaeilge a mharú, an Tír a Shasanú, agus daoine neamhliteartha a dhéanamh de mhuintir na hÉireann. Na tiarnaí talún a chuir na botháin ar tugadh scoileanna orthu ar fhail do na “múinteoirí”. Bhí na tiarnaí  ina “bainisteoirí” scol agus d’fhostaigh siad lucht oibre na scol. Céard faoi na múinteoirí? Níor mhúinteoirí iad de réir bunbhrí an fhocail. Seanshaighdiúirí a bhí i gcuid acu, “scríbhneoirí sál” as na tithe móra, searbhóntaí as tithe tiarnaí talún agus daoine den sóirt sin. Ní raibh léann ar bith ag cuid mhaith acu agus, ‘mirabile dictu’, ní raibh léamh ná scríobh ag cuid. Má bhí Béarla, fiú Béarla briste acu, bhíodar cáilithe.

Céard a bhí á mhúineadh sna scoileanna? Ar an gcéad dul síos bhí an teanga Ghaeilge toirmiscthe iontu. Rinne na Coimisinéirí Oideachais dheimhin de mar soláthair siad “bataí scóir” agus gobáin do gach scoil. Chaith páistí bochta, nár chuala fiú focal Béarla riamh, an lá ag aithris is ag athrá ranna Béarla gan ciall ná brí. Seo ceann acu:

I thank the goodness and the grace,

Which on my birth have smiled,

And made me in these Christian days,

A happy English child. (“Whately)

Agus seo sliocht as ceacht léitheoireachta:

On the east of Ireland where the Queen lives is England.

Many people who live in Ireland were born in England

And we speak the same language and are called one nation.

Ag Dia amháin atá a fhios cén chaoi ar choinnigh formhór mhuintir na tuaithe, corp agus anam le chéile roimh 1879 agus le linn Chogadh na Talún. Is iontach an rud é nár ardaigh duine ar bith méar in aghaidh an Oireachtais an uair seo ach an t-aon duine amháin, an tArd-Easpag Mac Eil. Ghoill an mi-ádh seo go mór air agus rinne sé cion fir gan amhras. D’Ionsaigh sé Bille Oideachais Stanley go fíochmhar agus rinneadh mionathrú air. Fuarthas cead roinnt Gaeilge a labhairt sna “scoileanna”. Thug sagairt an Easpaig Mhóir a seanmóirí i nGaeilge, ach faraor géar, fuair an Dochtúir Mac Eil bás sa bhliain 1885 agus níor tháinig aon Ghael Mór ina dhiaidh lena dhea-obair a choinneáil ar siúil go dtí 1891.

Níor chualathas mórán faoi labhairt na Gaeilge nó faoin dochar a bhí á dhéanamh ag na scoileanna don teanga. Déarfar gur cuireadh an chuimse cumann Gaelach ar bun sa naoú aois déag. Cuireadh, ar ndóigh, ach Cumann Acadúil a bhí i ngach ceann acu agus rinne siad sárobair do scoláirí Gaeilge. Chuireadar cuid mhaith leabhar amach. D’fhoilsiodar litríocht Ghaeilge, cuid mhaith aistriúchán ón tsean-Gaeilge.Ba deacair scoláirí chomh léannta leo a fhail in aon tír eile le na linn. Faic ní dhearnadar ar sa labhairt na Gaeilge. 

Gael  Óg

Caithfimid dul siar go Nua-Eabhrac áit a raibh Gael óg, an Dochtúir Dubhglas  de hIde, ar cuairt. Ar mhaithe le labhairt na Gaeilge a chuaigh sé siar mar is léir ón léacht a thug sé uaidh. Seo mar a tuairiscíodh é ar an nuachtán úd “An Gaeilge na hAlban American” den dáta Meitheamh 27, 1891 agus é clóbhuailte i nGaeilge. “Anois a dhaoine uaisle, más mian líbh an Ghaeilge a choinneáil beo in bhur measc , níl aon slí ná aon mhodh eile lena dhéanamh ach amháin í do labhairt i gcónaí – i gcónaí a deirim, – eadraibh féin. Leanaigí mo shampla, impím oraibh. Tá mé faoi gheis mar a dúirt siad sa tsean-Ghaeilge, tá mé faoi gheis agus faoi mhóid gan aon fhocal Béarla a labhairt choíche ná go deo ach amháin an uair nach dtuigfear mé i nGaeilge…..deirim libhse agus deirim arís agus arís é nach bhfuil aon chaoi eile leis an teanga a choinneal bheo ach amháin í a labhairt…….Más mian leis na hEireannaigh seasamh le chéile mar aon Náisiún agus aon chine caithfidh said sean-chluichí, sean-nóis agus sean-cheol a dtíre féin a chleachtadh. Agus cé an áit a bhfaighidh sibh sreang níos laídre nó ceangail níos buaine ná sean-teanga na hÉireann………..D’fhéadfainn mórán eile a rá ach creidim go dtuigeann sibh an chúis anois chomh maith liom féin. Mura raibh ach aon fhocal eile le rá agam ba é- Labhraigi Gaeilge le chéile , – é.”

SOISCÉAL

Ba shoiscéal nua an soiscéal sin gan amhras ach chualathas arís agus arís eile é sa bhaile in Éirinn ina dhiaidh sin. Bhí an Dochtúir de hIde ina Uachtarán ar an gCumann Liteartha Náisiúnta i mBaile Átha Cliath in 1892. Thug sé óráid uaidh ag céad chruinniú na bliana ar Shamhain 25, 1892. Bhí idir céad agus céad go leith bail i láthair. Chuir de hIde gáir chatha amach nár cuireadh amach riamh roimhe ag na Feisirí, ag Éirinn Óig ná ag na Fininí. Ba é an rosc catha ná  go gcaithfeadh siad Sasanschas a scríos in Éirinn, sé sin go gcaithfeadh siad  sin Éire a  dhi-Shacsanú agus go gcaithfeadh siad sin a dhéanadh tríd an teanga, tríd an gceol, trí na cluichí náisiúnta ach go mór mór trí labhairt na teanga. Bhí daoine ag éisteacht leis a raibh an Ghaeilge acu ón gcliabhán agus ní labhraidís í agus ní raibh sí ag a gclanna. Cuireadh ag smaoineamh iad. Dúirt sé go dtáinig an t-am ‘nár cheart dul go dtí na daoine féin mar bhí anam na hÉireann ina slua mór daoine , na daoine nach raibh iontu de réir Dean Swift ach “lucht gearrtha adhmaid agus lucht tarraingthe uisce”. Ar na daoine sin a bhí an obair mhór – teanga a bhreith ó bhás. Ba mhithid a thuiscint nach bhféadfaí rud fónta a dhéanamh in Éirinn agus ag déanamh aithris ar na Sasanaigh ag an am céanna. Ní fhéadann siad a bheith ina nGaeil agus ina seoníní.

Thug an óráid sin ábhar machnaimh do chuid mhaith daoine a chuala é agus a léigh é. I dtús na bliana 1893 chuaigh an Dochtúir de hIde, agus Yeats in éineacht leis, go cathair Chorcaí, áit ar lean sé ar a shoiscéal. Dúirt sé freisin, go raibh níos mó déanta ag Cumann na Lúthchleas i gcúig bliana ná rinne na cainteoirí i gcúrsa trí fichid bhlain. Ní gá dom a rá nach raibh an nuachtán Sasanach in Éirinn – The Irish Times- ró-cinéalta sa cuntas i dtaobh chaint de hIde. Seo píosa a scríobhadar:  “Tá aon rud amháin ann, a bhfuilimid cinnte faoi, is é sin nach bhfuil aon tír sa domhan a mbeadh misneach ag duine ábalta leath-mhúinte a leithéid chaint a thabhairt uaidh, ná lucht éisteachta d’fháil do ligfeadh orthu go raibh siad sásta léi.

Lean an Dochtúir de hIde air ag treabhadh leis in 1893 ach d’iompaigh an taobh dearg den fhód in uachtar ag cruinniú eile den Chumann Liteartha Náisiúnta. “Tá a fhios ag an saol gur fear a rinne beart de réir a bhriathair i gcónaí é agus tharla nach raibh Gaeilge ag mórán a bhí ag an gcruinniú áirithe seo labhair sé i mBéarla faoi na “Scoileanna Náisiúnta”. Seo cuid den léacht:

“I saw bright eyed, intelligent children, second in intelligence I should think to none in Europe with all the traditional traits of a people cultured for 1500 years. Children endowed with a vocabulary (Irish) in everyday use of about 3000 words, enter “National Schools”, come out at the end (of a few years) with all their vivacity gone, their intelligence sapped, the splendid command of their native language lost forever, with a couple of hundred English words, badly pronounced and barbarously employed substituted for it and this they in turn will transmit to their children, while everything that they knew – story, lay, poem, song, aphorism, proverb and the unique stock in trade of an Irish speaker’s mind – gone forever and replaced by nothing. I repeat – gone forever. I am haunted by the look of fear, failure and despair on these children’s faces as they rhymed Whateley’s …….

Bhí an treabhadh agus an fuirseadh déanta agus an ithir réidh don síol nuair a shiúil dornán d’fhir isteach i seomra Mhártain Uí Cheallaigh ag a 9, Sráid Uí Chonaill, Íochtarach, i mBaile Átha Cliath agus an dáta – an lá deireadh den tSamhradh, 1893. Sílim nach bréag a rá gur dtáinig toradh do-inste as an gcruinniú beag sin. Tháinig (tá súil agam) sábháil na Gaeilge agus ina theannta sin saoirse, beagnach iomlán, sna Sé Contaetha Fichead. B’sin mar ar cuireadh Conradh na Gaeilge ar bun.

Foilsithe ag Pádraig Ó Tiomáin, sa Irish Press, ar 16 Lúnasa 1973 .                              

History of Tibohine

Tibohine

Extracts from talk given to the Lough Gara Historical Society by Patrick Timon, NT. Fairymount, 1969. 

Patrick Timon on retirenent

(Later published in the Roscommon Archaeological and Historical Society Journal, Vol. 1, 1986.)

Tibohine, Ti Baethin in Airteach, also known as Tir Eanna or Tir Enda, comprised the present parishes of Tibohine, Frenchpark and Loughlinn. It had 15 ancient ‘baile’ or ‘sen cleithi’ from which it can be inferred it was half a ‘Triocha Cead’ or’ Barony’ or’ Hundred’. It was referred to frequently by Tireachan as Tir Eanna in Airteach.

On the east, it was separated from’ Magh Ai’ of Cruchan by a sruill from the Castlerea area down through Belach na gCarr (Ballinagare) to meet the Brideog River with which and Lough Technet* it was bounded on the north. Abha na Luinge flowed along most of its west side to almost Bun Suicin in Co. Mayo. The Suck on the South separated it from Cill Caoimhin (Castlerea) parish.

Who was this Enda of Airteach?

He was son of the famous King Niall Mor and a brother of Laeghaire. Enda with his brother, Fiach, rudely opposed St. Patrick at Uisneach 433, and when Patrick pronounced a course on Uisneach and Fiach, Enda listened to Patrick and was baptised. In sorrow, he made atonement and offered to Patrick for the church – “ a Ridge in every Nine” in all his territory, as a dowry with his infant son, Cormac, whom he placed as foster son with Patrick’s sister Darerca**. King Laoire confirmed this grant of territory to Patrick. It comprised 15’ sen cleithi’ in Airteach, Connacht, in which Laoire had previously installed Enda as ruler. There was at the time a literary as well as a civil fosterage in Ireland.

This Cormac was reared and educated by Patrick’s nephews (sons of Darerca) to wit: Bishop Donal of Aileach Airtigh (now Castlemore, Ballaghaderreen), Bishop Coimid of Cluain San Mhaoil (Frenchpark) and Bishop De Bonne (Davone in Kilnamanagh, Frenchpark – Boyle road).

Incidentally, this Cormac Mac Enna Mac Neill was Patrick’s successor in Armagh. In accordance with the “servitude of the church” (Book of Armagh) as the land of Airteach really belonged by spiritual descent to Cormac the four churches in Airteach had to send a cow each to Cormac and his successors until it was remitted by Nuda, Abbot of Armagh, in 801 A.D.

In 437 Lallocc, daughter of Darerca, niece of St. Patrick and foster sister of Cormac was brought by Patrick and Bishop Cathach to Ard Senila, ancient name of Fairymount. They came 5 miles north from Ard Lice (near Cloonalis where they founded a church and left Deacon Caoimhin who gave his name to Castlerea parish (Kilkeevan). In Fairymount on the side of Maighean Iontach, a mile west of the old fort on top of Ard Sen Lios, Patrick founded a church to which Lallocc her name, Cill Lallocc, a name which down the years has been very badly pronounced and the spot is now known as Cill i Hooley. There are no ruins of the church, but it was known as sacred ground and was used as a burial place for unbaptised infants until a short time ago.

According to Dr. Hanley, Patrick founded another church nearby for Bishop Cethech of whom there is no mention again in Fairymount. He is found with Patrick and Cethech’s brother, Sichill, in Oran where a Basilica was built.

The site of the old Don Lios in Fairymount is the present Carn Cloch on the summit of Fairymount hill. It commands a great view over Airteach and to Cruachan. The name Ard Sean Lios and Maighean Iontach have disappeared in the last 30 years. The name Mullach an Si has been adopted and there are two meanings given for its origin by old people. Mullach na Sidhi – the mount of the whirlwinds (586 ft.) and Fairymount – the hill of the fairies supposed to be given to it by ancient pagans who saw Lallocc and her holy virgins in the distance near Ard Sean Lios. There remains no other name as a saint other than St. Lalocc in the Fairymount area.

Patrick did not travel from Fairymount to the Tibohine end of Airteach from Fairymount. Instead he went on to Oran. Why? We must remember he travelled by Carbad (chariot) and there was no ramhad from here to Tibohine.

According to Cormac’s Glossary there were 5 classes of roads in Erin.

1. Sed, Semita Unius Animalia.

2. Lamh Rod – a Bridle road

3. Tuath Rod – a people’s path from fort to fort.

4. Bothar – a road for flocks.

5. Ramhad – a road so wide that the chariot of a king or a Bishop could pass by each other without touching.

Instead we find that Patrick came to the present place called Tibohine from Moylurg. He was proceeding north through Hugh Loirg when his horses were stolen from his camp or Eas na Erc. He came to his friends in Airteach for fresh horses and to the present place called Baethin. Here he founded a church which later came to be known as Domus Baethini – Ti Baethin, which gave its name to the parish. Local tradition held that Baothin was with him but Tireachan in the Book of Armagh states that Baethin, grandson of Enda of Airteach, inherited (spiritual) this church a century later. In the Tripartite Baethin is given as a contemporary of St. Nathy and St. Attracta of Breedouge.

Baethin of Airteach apparently extended this church and the number of cealla covered several acres in hill in Tibohine overlooking Domus Baethin. It flourished from the 6th to early 18th century and was described in the Book of Lecan and the Annals. In “An ait be mho Cliu in Airteach ba e Ti Beatha e” – The most famous place in Airteach, Ti Baethin. The civil rulers were Clann Diarmaid Gall of Enda.

There was not to be found a ceard in Erin that was not to be found in Ti Tibohine. It is frequently mentioned in the Book of Lecan, Book of Armagh and the Annals.

1225. An entry states “Giolla an Coimhdere Mac Giolla Coraig, uasal, sagart agus pearson, d’eag.”

A few years later, a similar entry – “ Mac Giolla Eanaig, Tigh Baethin d’eag.” In 1230 Aodh Muineach O’ Concubhar and his brother plundered (slad) Ti Baethin and its cealla and carried away considerable quantities of gold. silver and leather goods (Book of Armagh).

Ti Baethin recovered from these raids and several others from Ulster.

It was not until the Cromwellian soldiers, who had settled in the area – The Frenches, later De Freynes, arrived that Domus Baetheni suffered its final destruction. They invaded Airteach after much bloodshed and spent nine days carrying away the total contents to Dun Gar camps.

They burned Ti Baethin and took possession of many of the fifteen sean Cleithi of Airteach. Over these we find them as landlords in the following century.

The manaigh fled with many articles, which they buried in bogs and even in Lough Technet. There was an old saying in Tibohine: “Ta sadhbhreass sa loch nach eisc.”

One article stolen, a silver chalice, was given by the De Freynes years later, to the Minister of the Protestant Church in Portahard. It was inscribed Ecclesia Airtigh 1707. It is still there I presume. In like manner these De Freynes with Davises and Cornwalls burned and plundered churches in Cloonshanville, Kilnamanagh, Kilrodain and Kilrain.

After Catholic Emancipation the old unit of Airteach Enda was no more. Churches were built in Frenchpark, Tibohine (in O Connor Don’s property) and Loughlynn. One of the De Freynes married a Catholic in early 19th century and gave a patch of land for the present church in Tibohine which previously had temporary accommodation in Carragharriffe and Teevnacreeva in O’Connor’s property.

The roofless walls of Ti Baethin remained for nearly a century when the County Council took over the graveyards. They pulled down the walls and used the stones for road material. We are told that old men with tears in their eyes begged the engineer not to take away Baethin’s house. He laughed and said he would leave some. He did. It remains, a small portion covered with ivy in Tibohine cemetery.

During the Famine the parish suffered very badly. Scores had been driven west from the good lands “the Machaire” and they died in their hundreds. The grounds around the old monastery, where Baethin and his monks were buried, were used to bury the unfortunate victims at night as well as by day and were completely filled up.

There was a stone over a door in the monastery with the inscription Domus Baetheni and a worn date. It is supposed to be in the old fothrach that remains.

What an inglorious end to a church founded by Baethin, one of St. Patrick’s 300 bishops. The present parish is not one-third of the ancient parish of Tibohine – Tir Enda Airteach. Here are now two new churches, one in Tibohine and one in Fairymount and the parish is now frequently called Fairymount parish as the present parish priest lives there since the end of the last century.

Mention of Tibohine would not be complete without a special mention of Dr. Douglas Hyde, President of Ireland, 1938 – 1945. Tigh Baethin is the “Gleann in ar togadh e”, Rath Trae.

Old Place names:

Mt. Sen Lios, Maighean Iontach.

Fothrach in Tibohine cemetery.

Some Leasa – Lios ar gcul, Lios s’choirce, Lios adhaim.

Kill Ui, Cill Lallocc.